Mehnat muhofazasi
Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 493–494-b. — ziyouz.com
Mehnat muhofazasi - inson ning mehnat jarayonidagi xavfsizligi, sihatsalomatligi va iş qobili-yatining saqlanişiga qaratilgan tadbirlar. Qonun hujjatlarida mehnat jarayonida köllaniladigan ijtimoiy-iqtisodiy, taşkiliy, texnik, sanitariyagigiyena, davolaş-profilaktika çoratadbirlari belgilab qöyiladi. Mehnat qiluvçi şaxs xavfsizligi, salomatligi, mehnat qiliş qobiliyatini himoyalaş, soğlom mehnat şaroitlari yaratiş, kasb kasalliklari yuz beriş xavfini oldini oliş, i.ç.da jarohatlanişlarga yöl köymaslik kabilar M.m. oldidagi vazifalar hisoblanadi.
ÖzRda xavfsiz va qulay mehnat şaroitida işlaş yuzasidan fuqarolarning huquqlari Konstitutsiyada (37modda) mustahkamlanib qöyilgan. Uş-bu konstitutsiyaviy kafolatni amalda röyobga çiqarilişiga qaratilgan aniq çoratadbirlar ÖzR ning Mehnat kodeksida, «Mehnatni muhofaza qiliş töğrisida»gi qonun (1993 y. 6 may) da, boşqa bir qator qonunlar va qonun osti normativ hujjatlarida belgilangan. Özbekistonda M.m. uçun katta moliyaviy mablağlar ajratiladi va özlaştiriladi. Soğlom va xavfsiz mehnat şaroitida mehnat qiliş huquqi ÖzR fuqarolarining eng asosiy mehnat huquqlaridan bölib hisoblanadi. M.m.ga oid talablar va standartlar Mehnat kodeksi, «Mehnatni muhofaza qiliş töğrisida»gi qonun talablari asosida işlab çiqariladigan korxona va taşkilotlarning içki mehnat tartibi qoidalari, jamoa şartnomalari, tarmoq yoki mintaqaviy jamoa kelişuvlari, korxonalarning boşqa içki normativhuquqiy hujjatlarida, muayyan soha, kasb, iş joylariga oid bölgan M. m. standartlarida belgilab qöyiladi. Mulkçilik şakli va xöjalik yuritiş usulidan qat'i nazar barça korxona, muassasa, taşkilotlar öz xodimlari uçun soğlom va xavfsiz mehnat şaroitini yaratişi, xavfsizlik texnikasi çoralarini körişi, mehnatni muhofaza qiliş xizmatlarini taşkil etişi, boşqa taşkiliytexnik tadbirlarni amalga oşirişi şart.
M.m. qoidalariga rioya etilişi maxsus davlat organlari va jamoatçilik tomonidan nazorat qilib boriladi. Qonunlarga, şu jumladan, M.m.ga oid qonunlarga rioya etilişi ustidan ÖzR Boş prokurori va unga böysunuvçi prokurorlar umumiy nazorat olib boradi. M.m. haqidagi qonun talablarini buzgan korxonalarga moliyaviy-iqtisodiy jazo çoralari, ularning mansabdor şaxslariga nisbatan esa in-tizomiy, ma'muriyhuquqiy, jinoiy javobgarliklar qöllanişi, ular aybi b-n yetkazilgan moddiy zarar qoştattirilişi mumkin.
Yöldoş Tursunov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
МЕҲНАТ МУҲОФАЗАСИ - инсон нинг меҳнат жараёнидаги хавфсизлиги, сиҳатсаломатлиги ва иш қобили-ятининг сақланишига қаратилган тадбирлар. Қонун ҳужжатларида меҳнат жараёнида кўлланиладиган ижтимоий-иқтисодий, ташкилий, техник, санитариягигиена, даволаш-профилактика чоратадбирлари белгилаб қўйилади. Меҳнат қилувчи шахс хавфсизлиги, саломатлиги, меҳнат қилиш қобилиятини ҳимоялаш, соғлом меҳнат шароитлари яратиш, касб касалликлари юз бериш хавфини олдини олиш, и.ч.да жароҳатланишларга йўл кўймаслик кабилар М.м. олдидаги вазифалар ҳисобланади.
ЎзРда хавфсиз ва қулай меҳнат шароитида ишлаш юзасидан фуқароларнинг ҳуқуқлари Конституцияда (37модда) мустаҳкамланиб қўйилган. Уш-бу конституциявий кафолатни амалда рўёбга чиқарилишига қаратилган аниқ чоратадбирлар ЎзР нинг Меҳнат кодексида, «Меҳнатни муҳофаза қилиш тўғрисида»ги қонун (1993 й. 6 май) да, бошқа бир қатор қонунлар ва қонун ости норматив ҳужжатларида белгиланган. Ўзбекистонда М.м. учун катта молиявий маблағлар ажратилади ва ўзлаштирилади. Соғлом ва хавфсиз меҳнат шароитида меҳнат қилиш ҳуқуқи ЎзР фуқароларининг энг асосий меҳнат ҳуқуқларидан бўлиб ҳисобланади. М.м.га оид талаблар ва стандартлар Меҳнат кодекси, «Меҳнатни муҳофаза қилиш тўғрисида»ги қонун талаблари асосида ишлаб чиқариладиган корхона ва ташкилотларнинг ички меҳнат тартиби қоидалари, жамоа шартномалари, тармоқ ёки минтақавий жамоа келишувлари, корхоналарнинг бошқа ички нормативҳуқуқий ҳужжатларида, муайян соҳа, касб, иш жойларига оид бўлган М. м. стандартларида белгилаб қўйилади. Мулкчилик шакли ва хўжалик юритиш усулидан қатъи назар барча корхона, муассаса, ташкилотлар ўз ходимлари учун соғлом ва хавфсиз меҳнат шароитини яратиши, хавфсизлик техникаси чораларини кўриши, меҳнатни муҳофаза қилиш хизматларини ташкил этиши, бошқа ташкилийтехник тадбирларни амалга ошириши шарт.
М.м. қоидаларига риоя этилиши махсус давлат органлари ва жамоатчилик томонидан назорат қилиб борилади. Қонунларга, шу жумладан, М.м.га оид қонунларга риоя этилиши устидан ЎзР Бош прокурори ва унга бўйсунувчи прокурорлар умумий назорат олиб боради. М.м. ҳақидаги қонун талабларини бузган корхоналарга молиявий-иқтисодий жазо чоралари, уларнинг мансабдор шахсларига нисбатан эса ин-тизомий, маъмурийҳуқуқий, жиноий жавобгарликлар қўлланиши, улар айби б-н етказилган моддий зарар қоштаттирилиши мумкин.
Йўлдош Турсунов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.