Mehnat staji
Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 495–496-b. — ziyouz.com
Mehnat staji — xodimning belgilangan tartibda hisoblanadigan mehnat faoliyati davri. U iş vaktini ham, dam oliş vaqgini ham öz içiga oladi.
M.s. — biror ijtimoiy şaklda haq tölanadigan va b. şakldagi mehnat faoliyatidir. ÖzRda ijtimoiy ta'minot huquqiga köra, M.s. — fuqarolarning ijtimoiy i.ç.dagi, şuningdek, qonunga asosan boşqa sohalardagi ijtimoiy foydali faoliyati bölib, huquq normalariga asosan bu faoliyatdan muayyan yuridik oqibatlar (pensiya b-n ta'minlaniş, davlat ijtimoiy suğurtasi böyiça nafaqalar oliş huquqi va b.) kelib çiqadi. Dehqon xöjaliklari a'zolarining öz xöjaliklarida işlagan vaqtlari, tadbirkorlik faoliyati b-n şuğullanuvçi jismoniy şaxslarning işlagan vaqtlari ham M.s.ga kiradi. Harbiy va b. maxsus davlat xizmatlari davrlari, şuningdek, ayrim soqalarida işlagan davrlar qonunçilikda uzoq yillik xizmat deyiladi, lekin ayrim normativ xuquqiy hujjatlarda bu faoliyat ham M.s. deb yuritiladi. M.s. pensiya miqdorini belgilaş (mas, pensiyalar, ustamalar belgilaş, töliqsiz M.s. b-n pensiya tayinlaş, uzoq yillik xizmat uçun pensiya tayinlaş) paytida muhim ahamiyatga egadir.
M.s.ning muhim turidan biri — maxsus M.s. hisoblanadi. Maxsus M.s. -muayyan şaroitlarda, Özbekiston Respublikasining ma'lum hududlarida yoki muayyan kasb, lavozimlarda işlagan vaqt bölib, u xodimga bir qator imtiyozlar berilişi yoki xodimning ta'minotning ba'zi turlari b-n ta'minlanişini nazarda tutadi. Maxsus M.s. asosida imtiyozli pensiya oliş huquqini beradigan i.ç.lar, muassasalar, işlar, kasblar, lavozimlar va körsatkiçlarning röyxati ÖzR Vazirlar Mahkamasining 1994 y. 12 maydagi 250sonli qarori b-n tasdiklangan.
M.s. borasida uzoq yillik xizmat tuşunçasi ham mavjud. Bunday staj umumiy mehnat stajining alohida körinişidir. Uzoq yillik xizmat bir qança yillar b-n ölçanadigan uzoq muddatli mehnat, jamoat yoki davlat faoliyati bölib, muayyan şaroitda tegişli imtiyoz va afzalliklar oliş huquqini beradi. Mas, ayrim toifa xodimlarga muayyan ixtisoslar böyiça uzoq yillik xizmat uçun pensiya xodimning mehnat qobiliyati va, odatda, yoşidan qat'i nazar tayinlanadi.
Umumiy M.s.ga taalluqli asosiy masalalar ÖzRning «Fuqarolarning davlat pensiya ta'minoti töğrisida»gi qonuni (1993 y. 3 sent.), ÖzR Vazirlar Mahkamasining «Yuridik şaxs bölmasdan tadbirkorlik faoliyati b-n şuğullaiuvçi jismonyi şaxslar va dehqon xöjaliklari a'zolarini davlat tomonidan suğurtalaş töğrisida»gi 351sonli qarori (2001 y. 24 avg.) b-n tasdiqlangan.
ÖzR Vazirlar Mahkamasining 1994 y. 11 maydagi 249sonli qaroriga muvofiq, pensiya tayinlaş uçun M.siga oid tartib töğrisidagi Nizom tasdiqlangan. M.s. mazkur Nizomga asosan tayinlanadi va tasdiqlanadi. M.s. iş, xizmat, öqiş joyidan yoki M.s.ga qöşib hisoblanadigan boşqa faoli-yat amalga oşirilgan joydan yoxud arxiv muassasalari tomonidan berilgan hujjatlar asosida belgilanadi. Iş vaqtini hisobga olib bölmaydigan xodimlarning M.s. byudjetdan taşqari pensiya jamğarmasi organlari beradigan ma'lumotnomalar asosida belgilanadi. M.s.ni tasdiqlovçi hujjatlar bölmasa (iş vaqtini hisobga olib bölmaydigan xodimlar bundan mustas-no), iş davri guvoxlarning körsatmasi asosida belgilanadi. Mehnat daftarçasi, şuningdek, byudjetdan taşqari pensiya jamğarmasi organlari bergan suğurta badallari tölanganligini tasdiqlovçi ma'lumotlar M.s.ni tasdiqlovçi asosiy hujjatlar hisoblanadi.
ÖzR Mehnat va aholini ijtimoiy muhofaza qiliş vazirligining 2002 y. 1 apr.dagi 21sonli buyruği b-n tasdiklangan Davlat ijtimoiy suğurtasi böyiça nafaqalar tayinlaş va tölaş tartibi töğrisidagi Nizomda vaqtinça mehnatga qobiliyatsizlik nafaqasini tayinlaş uçun M.s.ni belgilaş va hisoblaş tartibi bayon qilingan.
Anvar Inoyatov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
МЕҲНАТ СТАЖИ — ходимнинг белгиланган тартибда ҳисобланадиган меҳнат фаолияти даври. У иш вактини ҳам, дам олиш вақгини ҳам ўз ичига олади.
М.с. — бирор ижтимоий шаклда ҳақ тўланадиган ва б. шаклдаги меҳнат фаолиятидир. ЎзРда ижтимоий таъминот ҳуқуқига кўра, М.с. — фуқароларнинг ижтимоий и.ч.даги, шунингдек, қонунга асосан бошқа соҳалардаги ижтимоий фойдали фаолияти бўлиб, ҳуқуқ нормаларига асосан бу фаолиятдан муайян юридик оқибатлар (пенсия б-н таъминланиш, давлат ижтимоий суғуртаси бўйича нафақалар олиш ҳуқуқи ва б.) келиб чиқади. Деҳқон хўжаликлари аъзоларининг ўз хўжаликларида ишлаган вақтлари, тадбиркорлик фаолияти б-н шуғулланувчи жисмоний шахсларнинг ишлаган вақтлари ҳам М.с.га киради. Ҳарбий ва б. махсус давлат хизматлари даврлари, шунингдек, айрим соқаларида ишлаган даврлар қонунчиликда узоқ йиллик хизмат дейилади, лекин айрим норматив хуқуқий ҳужжатларда бу фаолият ҳам М.с. деб юритилади. М.с. пенсия миқдорини белгилаш (мас, пенсиялар, устамалар белгилаш, тўлиқсиз М.с. б-н пенсия тайинлаш, узоқ йиллик хизмат учун пенсия тайинлаш) пайтида муҳим аҳамиятга эгадир.
М.с.нинг муҳим туридан бири — махсус М.с. ҳисобланади. Махсус М.с. -муайян шароитларда, Ўзбекистон Республикасининг маълум ҳудудларида ёки муайян касб, лавозимларда ишлаган вақт бўлиб, у ходимга бир қатор имтиёзлар берилиши ёки ходимнинг таъминотнинг баъзи турлари б-н таъминланишини назарда тутади. Махсус М.с. асосида имтиёзли пенсия олиш ҳуқуқини берадиган и.ч.лар, муассасалар, ишлар, касблар, лавозимлар ва кўрсаткичларнинг рўйхати ЎзР Вазирлар Маҳкамасининг 1994 й. 12 майдаги 250сонли қарори б-н тасдикланган.
М.с. борасида узоқ йиллик хизмат тушунчаси ҳам мавжуд. Бундай стаж умумий меҳнат стажининг алоҳида кўринишидир. Узоқ йиллик хизмат бир қанча йиллар б-н ўлчанадиган узоқ муддатли меҳнат, жамоат ёки давлат фаолияти бўлиб, муайян шароитда тегишли имтиёз ва афзалликлар олиш ҳуқуқини беради. Мас, айрим тоифа ходимларга муайян ихтисослар бўйича узоқ йиллик хизмат учун пенсия ходимнинг меҳнат қобилияти ва, одатда, ёшидан қатъи назар тайинланади.
Умумий М.с.га тааллуқли асосий масалалар ЎзРнинг «Фуқароларнинг давлат пенсия таъминоти тўғрисида»ги қонуни (1993 й. 3 сент.), ЎзР Вазирлар Маҳкамасининг «Юридик шахс бўлмасдан тадбиркорлик фаолияти б-н шуғуллаиувчи жисмонйи шахслар ва деҳқон хўжаликлари аъзоларини давлат томонидан суғурталаш тўғрисида»ги 351сонли қарори (2001 й. 24 авг.) б-н тасдиқланган.
ЎзР Вазирлар Маҳкамасининг 1994 й. 11 майдаги 249сонли қарорига мувофиқ, пенсия тайинлаш учун М.сига оид тартиб тўғрисидаги Низом тасдиқланган. М.с. мазкур Низомга асосан тайинланади ва тасдиқланади. М.с. иш, хизмат, ўқиш жойидан ёки М.с.га қўшиб ҳисобланадиган бошқа фаоли-ят амалга оширилган жойдан ёхуд архив муассасалари томонидан берилган ҳужжатлар асосида белгиланади. Иш вақтини ҳисобга олиб бўлмайдиган ходимларнинг М.с. бюджетдан ташқари пенсия жамғармаси органлари берадиган маълумотномалар асосида белгиланади. М.с.ни тасдиқловчи ҳужжатлар бўлмаса (иш вақтини ҳисобга олиб бўлмайдиган ходимлар бундан мустас-но), иш даври гувохларнинг кўрсатмаси асосида белгиланади. Меҳнат дафтарчаси, шунингдек, бюджетдан ташқари пенсия жамғармаси органлари берган суғурта бадаллари тўланганлигини тасдиқловчи маълумотлар М.с.ни тасдиқловчи асосий ҳужжатлар ҳисобланади.
ЎзР Меҳнат ва аҳолини ижтимоий муҳофаза қилиш вазирлигининг 2002 й. 1 апр.даги 21сонли буйруғи б-н тасдикланган Давлат ижтимоий суғуртаси бўйича нафақалар тайинлаш ва тўлаш тартиби тўғрисидаги Низомда вақтинча меҳнатга қобилиятсизлик нафақасини тайинлаш учун М.с.ни белгилаш ва ҳисоблаш тартиби баён қилинган.
Анвар Иноятов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.