Mehnat taqsimoti
Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 497–498-b. — ziyouz.com
Mehnat taqsimoti - mehnat turlarining bir-biridan ajralib mustaqil ahamiyat kasb etişi; mehnat turlarining ixtisoslaşuvi.
M.t. yuz berganda bir mehnat turidan ikkinçisi, ikkinçisidan uçinçisi va h.k. ajralib çiqadi va şu jarayon uzluksiz davom etaveradi. Har bir mehnat turi mustaqil vazifani boşqa mehnat turlari b-n boğlanib, i.ç. da qatnaşgan holda bajaradi. M.t. mehnat turlarini köpaytirib, ularni ayrim kişilarga kasb sifatida birkitib qöyadi. 21-a. boşlarvda M.t. tufayli dunyoda 30 ming xil kasb mavjud böldi. M.t. mehnat unumdorligini oşiradi. Jamiyat taraqqiyotida M.t. 3 yönalişda boradi: Umumiy M.t. — yirik mehnat turlarining bir-biridan ajralib, yirik sohalarni taşkil etişi. Bunda mehnatning moddiy va nomoddiy, agrar, industrial va servis sohasidagi turlari paydo böladi; X u susiy M.t. — yirik sohalar içidagi M.t. — muayyan sohadagi mehnat ixtisoslaşadi, mehnat turlari köpayadi. Agrar mehnat dehqonçilik, çorvaçilik, boğdorçilik mehnati turlariga ajraladi. Sanoatdagi mehnat undirma va işlama, oğir va yengil sanoatdagi mehnat turlariga ajraladi. Qisman M.t. — korxona doirasida böladigan mehnat turlarining ixtisoslaşuvi. Bunda mehnat mahsulot yaratiş uçun kerak bölgan ayrim qismlarni i.ç. böyiça ixtisoslaşgan turlarga ajraladi. Milliy iqtisodiyotda hududlar yoki mintaqalar böyiça mehnat ixtisoslaşadi. Xal qaro M.t. — mehnatning mamlakatlar örtasida ma'lum nisbatda va iqtisodiy nafni közlagan holda taqsimlanişidir. Bu mehnat turining bir-biridan ajralişi emas, balki mavjud mehnat turlarining ayrim mamlakatlarga ularning ustuvor faoliyati sifatida birkitilişini yuzaga keltiradi.
Xalqaro M.t. işlab çiqarişning baynalmilal miqyosda ixtisoslaşuvini bildiradi, davlatlararo iqtisodiy aloqalarni zaruratga aylantiradi, xalqaro savdoni yuzaga keltiradi.
Ahmadjon Ölmasov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
МЕҲНАТ ТАҚСИМОТИ - меҳнат турларининг бир-биридан ажралиб мустақил аҳамият касб этиши; меҳнат турларининг ихтисослашуви.
М.т. юз берганда бир меҳнат туридан иккинчиси, иккинчисидан учинчиси ва ҳ.к. ажралиб чиқади ва шу жараён узлуксиз давом этаверади. Ҳар бир меҳнат тури мустақил вазифани бошқа меҳнат турлари б-н боғланиб, и.ч. да қатнашган ҳолда бажаради. М.т. меҳнат турларини кўпайтириб, уларни айрим кишиларга касб сифатида биркитиб қўяди. 21-а. бошларвда М.т. туфайли дунёда 30 минг хил касб мавжуд бўлди. М.т. меҳнат унумдорлигини оширади. Жамият тараққиётида М.т. 3 йўналишда боради: Умумий М.т. — йирик меҳнат турларининг бир-биридан ажралиб, йирик соҳаларни ташкил этиши. Бунда меҳнатнинг моддий ва номоддий, аграр, индустриал ва сервис соҳасидаги турлари пайдо бўлади; X у сусий М.т. — йирик соҳалар ичидаги М.т. — муайян соҳадаги меҳнат ихтисослашади, меҳнат турлари кўпаяди. Аграр меҳнат деҳқончилик, чорвачилик, боғдорчилик меҳнати турларига ажралади. Саноатдаги меҳнат ундирма ва ишлама, оғир ва енгил саноатдаги меҳнат турларига ажралади. Қисман М.т. — корхона доирасида бўладиган меҳнат турларининг ихтисослашуви. Бунда меҳнат маҳсулот яратиш учун керак бўлган айрим қисмларни и.ч. бўйича ихтисослашган турларга ажралади. Миллий иқтисодиётда ҳудудлар ёки минтақалар бўйича меҳнат ихтисослашади. Хал қаро М.т. — меҳнатнинг мамлакатлар ўртасида маълум нисбатда ва иқтисодий нафни кўзлаган ҳолда тақсимланишидир. Бу меҳнат турининг бир-биридан ажралиши эмас, балки мавжуд меҳнат турларининг айрим мамлакатларга уларнинг устувор фаолияти сифатида биркитилишини юзага келтиради.
Халқаро М.т. ишлаб чиқаришнинг байналмилал миқёсда ихтисослашувини билдиради, давлатлараро иқтисодий алоқаларни заруратга айлантиради, халқаро савдони юзага келтиради.
Аҳмаджон Ўлмасов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.