Mehnat tarbiyasi

Mehnat tarbiyasi - tarbiyaning muhim turi, şaxsni şakllantirişning zarur şartlaridan biri bölgan pedagogik jarayon. M.t. kişidan ijtimoiy foydali mehnatga içki ehtiyoj, in-tizom, batartiblik, taşkilotçilik, taşabbuskorlik, işçanlik, işning közini biliş singari sifatlarni qaror toptirişga xizmat qiladi. Mehnat inson extiyojlarini qondirişning birinçi va asosiy vositasi bölganligi uçun ham M.t. tarbiyaning boşqa hamma turlaridan oldin paydo bölgan.

M.t. ğoyat keng falsafiy-pedagogik kategoriya bölib, «mehnat ta'limi», «kasbga yönaltiriş», «politexnik ta'lim», «kasb ta'limi» singari tu-şunçalarni öz içiga oladi. M.t. beriş hamma zamonlarda ham jamiyat taraqqiyotining asosi, yoşlarni hayotga tayyorlaşning eng muhim vositasi bölib kelgan. Şuning uçun ham barça ilo-hiy kitoblar va hamma mutafakkirlar tomonidan yaratilgan bitiklarda M.t. ga katta e'tibor berilgan. Lekin ularga materialist (moddiyunçi) lardan farqli tarzda M.t. deyilganda faqat jismoniy mehnatga doir könikma va malakalarni şakllantiriş közda tutilmagan. M.t., avvalo, oilada bola özini anglay boşlaşi b-noq amalga oşirila boradi. Jumladan, çaqaloklar gödaklik bosqiçiga ötişlari b-noq, ularga dastlabki M.t. berila boşlanadi. Şunday qilinmasa, bola faqat iste'molçiga aylanib qoladi va natijada u noşud va yalqovgina emas, ma'naviyati kemtik şaxs ham bölib şakllanişi mumkin.

Bolalarga M.t. berişda boğça, maktab singari ijtimoiy pedagogik muassasalar katta örin tutadi. Çunki bu muassasalarda M.t. ilmiy asosda tegişli mutaxassislar tomonidan uyuştiriladi. M.t.ni taşkil etişdagi asosiy jihat şundaki, u bolalarning yoş xususiyatlari, ruhiy, akliy va jismoniy imkoniyatlariga muvofiq bölişi lozim. Bolaning imkoniyatlaridan yengil M.t. ularni zeriktirgani kabi ularning imkoniyatlaridan oğir topşiriqlar bolalarni bezdirişi mumkin. M.t.ni amalga oşirişda tizimlilik va in-tizom bölişiga qat'iy amal qilinişi joiz. Aks holda, har qanday qobiliyatli bola ham yetarliça M.t. ololmasligi mumkin. M.t. uçun maktab davri eng qulay fursatdir. Birinçi navbatda, öqiş jarayonining özi oğir akdiyjismoniy mehnatdir. Maktabga öz vaqtida kelib-ketiş, öqiş-yozişni örganiş, berilgan bilimlarni egallaş uçun öquvçilarga M.t. berilgan bölişi kerak. Çunki öquv topşiriqlarini bajariş, dars özlaştiriş, ötilganlarni takrorlaş, yozma işlar bajariş, kerakli matnlarni yodlaş, köçirmalar oliş, lu-ğatlar b-n işlay olişi uçun öquvçi muayyan in-tizomga rioya etişi, taşkilotçilik qobiliyati va işçanlik xususiyatiga ega bölişi, işning közini bilişi kerak. M.t.da, avval aytilganidek, mehnat ta'limi va kasbga yönaltiriş jarayonlarining ham örni katta. Çunki bu jarayonlarda öquvçilar bevosita tegişli mehnat könikmalarini egallaş va ularni mustaqil ravişda qöllaş bosqiçini ötaydilar. Şuningdek, ular bu asnoda qaysi bir mehnat yönalişi öziga muvofiqroq ekanligini bilib oladilar. Şuning uçun ham mehnat ta'limi imkon qadar xilma-xil bölişi hamda öquvçilarning aqliy, jismoniy imkoniyatlari va jinsiy xususiyatlariga muvofiq kelişi zarur.

Özbekiston Respublikasining «Ta'lim töğrisida»gi qonuni va Kadrlar tayyorlaş milliy dasturi (1997 y. 29 avg.)ga muvofiq, örta maxsus ta'lim bosqiçining majburiy bölganligi özbek öquvçilariga M.t. berişda alo-hida ahamiyat kasb etadi. Çunki, bu bosqiç töliq kasbga yönaltirilgan bölib, kasb-hunar kollejlari öquvçilari bevosita özlari tanlagan kasblarga doir könikma va malakalar şakllantirsalar, akademik litsey öquvçilari kelajakda egallaydigan kasblarning nazariy asoslarini özlaştiradilar. Oliy ta'limning bakalavriat va magistratura bosqiçlarida M.t. bevosita kasb ta'limi b-n qöşib amalga oşiriladi. M.t. berişda öquvçilarning böş vaqtidan töğri foydalaniş ham muhim ahamiyatga ega. Bolalarning öquv rejasida közda tutilgan, mehnat amaliyotini ötaşlarini töğri taşkil etiş, ularni bolalar, ösmirlar ijodiyoti saroylari, uylari, klublari va markazlari qoşidagi tögaraklarga köproq jalb qiliş yoş avlodning komil şaxslar sifatida şakllanişida muhim ahamiyat kasb etadi.

Qozoqboy Yöldoşev.