Mehnatni taşkil etiş
Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 501–502-b. — ziyouz.com
Mehnatni taşkil etiş - nazariya va amaliyotga asoslangan holda korxonada iş jarayoni unsurlarini uyuştiriş tartibi va tamoyillari. M.t.e.ning iqtisodiy vazifa-l ar i ga milliy iqtisodiyotda inson va moddiy resurelardan oqilona foydalaniş, mahsulot i.ç.ni va uning sifatini oşiriş; sanitariyagigiyena va ruhiyfiziologik vazifalariga işçixodimlar so-ğliğini muhofaza etiş, mehnat şaroitlarini belgilangan standart va meyorlarga mosligini ta'minlaş; ijtimoiy vazifalariga mehnatning mazmuni, uning ijodiyligini, kişilarning ma'naviy kamol to-pişini rivojlantiriş, ularning ijtimoiy muhofazasini taşkil etiş; taşkiliy vazifalariga har bir iş joyini taşkil etişda ergo-nomik talablarga muvofiklikni ta'minlaş kiradi.
Dastlab, amerikalik muhandis va olim F.U.Teylor (1856-1915) mehnatni «ilmiy boşqariş» muammosini amaliy jihatdan asoslab bergan va öz konsepsiyasining asosiy qoidalari va tamoyillarini «Fabrikani boşqariş» (1919) va «Korxonani ilmiy bo-şqariş asoslari» (1911) deb nomlangan asarlarida bayon qilgan. Keyinçalik amerikalik F. K. Gilbert (1868— 1924), X. Emerson (1853-1931), Genri Ford (1863— 1947) ham mazkur mu-ammo yeçimiga öz hissalarini qöşişgan.
M.t.e. — mehnat munosabatlarini taşkil etiş hamda mehnatning aşyoviy unsurlarini taşkil etişga ajratiladi. Bu darajalarning har biri mehnat taqsimoti va unga mos keladigan mehnat kooperatsiyam kabi tuşunçalar b-n boğliq. Bozor iqtisodiyoti şaroitida M.t.e. quyidagi tamoyillar asosida amalga oşiriladi: şaxs ni kamol toptiriş (har bir insonda individual sifat körsatkiçlari rivojlanişini ta'minlaş); xavfsizlik (işçi öz iş joyida, soğliğiga, daromadiga, iş b-n ta'minlanişiga kafolat beruvçi xavfeizlikka işonç hosil qilişi); ad o lat (korxona mehnat natijalarida har bir işçining manfaatlari ifodalanişi). Mehnat, dastlab, işlarning tarkibi, mazmuni, hajmi va intensivligiga, iş vaqtidan foydalaniş darajasi va asbob-uskunalar murakkabligiga qarab inson imkoniyatlari hamda kasbiy tayyorgarligiga binoan taşkil etişni talab qiladi. Mehnat şaro-itlarini taşkil etiş — dam oliş va mehnat rejimi, i.ç. madaniyatini oşiriş kabi tadbirlar b-n aloqador. M.t.e. tizimida kadrlarni kasb talablarga asosan tanlaş, şaxsiy sifatlarini inobatga oliş, kadrlarni tay-yorlaş, joy-joyiga qöyiş, malakasini oşiriş kabi masalalar hal etiladi.
Ayniqsa, mehnatning ijtimoiy-iqtisodiy rağbatlari, xodimlarning jamoa boşqaruvida iştirok etişini ta'minlaş muhim ahamiyatga ega; iş örnini jihozlaş — barça asosiy va yordamçi texnologiya uskunalari, moslamalar, asboblar, iş mebellari va maxsus qurilmalarni optimal joylaştirişga alohida e'tibor beriladi.
M.t.e.ning muhim yönalişi — intizomdir. Kişilarning qöyilgan maqsadga erişiş yölidagi mehnati, harakati va intilişlarining birlaşuvi, iş joyiga öz vaqtida kelişi va ketişi b-n birga belgilangan texnologiyaga rioya qilişi, mahsulot sifatini, i.ç.dagi mehnat rejimini ta'minlaş, mehnat unumdorligini oşirişga intiliş in-tizom talablariga kiradi. Mehnat in-tizomi yuzlab va minglab xodimlarni umumiy reja asosida işlaydigan va umumiy maqsadga intiladigan yagona jamoaga birlaştiradi. M.t.e.ning eng ilğor usullarini qöllaş va mehnatni töğri taşkil etiş, bozor iqtisodiyoti şaroitlarida raqobatda yengib çiqişning asosiy omillaridan biri hisoblanadi, korxonlarda i. ç. samaradorligini oşirişga yöl oçadi.
Ad.: Abdurahmonov Q.H. va b., Mehnat iqtisodiyoti va sotsiologiyasi, T., 2001.
Qalandar Abdurahmonov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
МЕҲНАТНИ ТАШКИЛ ЭТИШ - назария ва амалиётга асосланган ҳолда корхонада иш жараёни унсурларини уюштириш тартиби ва тамойиллари. М.т.э.нинг иқтисодий вазифа-л ар и га миллий иқтисодиётда инсон ва моддий ресурелардан оқилона фойдаланиш, маҳсулот и.ч.ни ва унинг сифатини ошириш; санитариягигиена ва руҳийфизиологик вазифаларига ишчиходимлар со-ғлиғини муҳофаза этиш, меҳнат шароитларини белгиланган стандарт ва меъёрларга мослигини таъминлаш; ижтимоий вазифаларига меҳнатнинг мазмуни, унинг ижодийлигини, кишиларнинг маънавий камол то-пишини ривожлантириш, уларнинг ижтимоий муҳофазасини ташкил этиш; ташкилий вазифаларига ҳар бир иш жойини ташкил этишда эрго-номик талабларга мувофикликни таъминлаш киради.
Дастлаб, америкалик муҳандис ва олим Ф.У.Тейлор (1856-1915) меҳнатни «илмий бошқариш» муаммосини амалий жиҳатдан асослаб берган ва ўз концепциясининг асосий қоидалари ва тамойилларини «Фабрикани бошқариш» (1919) ва «Корхонани илмий бо-шқариш асослари» (1911) деб номланган асарларида баён қилган. Кейинчалик америкалик Ф. К. Гильберт (1868— 1924), X. Эмерсон (1853-1931), Генри Форд (1863— 1947) ҳам мазкур му-аммо ечимига ўз ҳиссаларини қўшишган.
М.т.э. — меҳнат муносабатларини ташкил этиш ҳамда меҳнатнинг ашёвий унсурларини ташкил этишга ажратилади. Бу даражаларнинг ҳар бири меҳнат тақсимоти ва унга мос келадиган меҳнат кооперациям каби тушунчалар б-н боғлиқ. Бозор иқтисодиёти шароитида М.т.э. қуйидаги тамойиллар асосида амалга оширилади: шахс ни камол топтириш (ҳар бир инсонда индивидуал сифат кўрсаткичлари ривожланишини таъминлаш); хавфсизлик (ишчи ўз иш жойида, соғлиғига, даромадига, иш б-н таъминланишига кафолат берувчи хавфеизликка ишонч ҳосил қилиши); ад о лат (корхона меҳнат натижаларида ҳар бир ишчининг манфаатлари ифодаланиши). Меҳнат, дастлаб, ишларнинг таркиби, мазмуни, ҳажми ва интенсивлигига, иш вақтидан фойдаланиш даражаси ва асбоб-ускуналар мураккаблигига қараб инсон имкониятлари ҳамда касбий тайёргарлигига биноан ташкил этишни талаб қилади. Меҳнат шаро-итларини ташкил этиш — дам олиш ва меҳнат режими, и.ч. маданиятини ошириш каби тадбирлар б-н алоқадор. М.т.э. тизимида кадрларни касб талабларга асосан танлаш, шахсий сифатларини инобатга олиш, кадрларни тай-ёрлаш, жой-жойига қўйиш, малакасини ошириш каби масалалар ҳал этилади.
Айниқса, меҳнатнинг ижтимоий-иқтисодий рағбатлари, ходимларнинг жамоа бошқарувида иштирок этишини таъминлаш муҳим аҳамиятга эга; иш ўрнини жиҳозлаш — барча асосий ва ёрдамчи технология ускуналари, мосламалар, асбоблар, иш мебеллари ва махсус қурилмаларни оптимал жойлаштиришга алоҳида эътибор берилади.
М.т.э.нинг муҳим йўналиши — интизомдир. Кишиларнинг қўйилган мақсадга эришиш йўлидаги меҳнати, ҳаракати ва интилишларининг бирлашуви, иш жойига ўз вақтида келищи ва кетиши б-н бирга белгиланган технологияга риоя қилиши, маҳсулот сифатини, и.ч.даги меҳнат режимини таъминлаш, меҳнат унумдорлигини оширишга интилиш ин-тизом талабларига киради. Меҳнат ин-тизоми юзлаб ва минглаб ходимларни умумий режа асосида ищлайдиган ва умумий мақсадга интиладиган ягона жамоага бирлаштиради. М.т.э.нинг энг илғор усулларини қўллаш ва меҳнатни тўғри ташкил этиш, бозор иқтисодиёти шароитларида рақобатда енгиб чиқишнинг асосий омилларидан бири ҳисобланади, корхонларда и. ч. самарадорлигини оширишга йўл очади.
Ад.: Абдураҳмонов Қ.Ҳ. ва б., Меҳнат иқтисодиёти ва социологияси, Т., 2001.
Қаландар Абдураҳмонов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.