Mehtar Qosim köprigi
Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 504–505-b. — ziyouz.com
Mehtar Qosim köprigi - 16-a.ning 2-yarmiga oid gidrotexnika inşooti — ğişt köprik; 19-a. oxiri — 20- a. boşlarida vayron bölgan. Qoldiqlari Buxorodan 22 km şim.şarqda, Buxoro—Ğijduvon—Samarqand yöli orqasida (Qavola va Çorboğ qişlokdari oraliğida Qoraköldaryoning eski özani tubida) saqlanib qolgan. Bunday qad. suv inşootlari manbalarda «Qantara», «Sari pul», «Puli sangin», «Toş köprik», «Ğişt köprik», «Taxta pul», «Pul sirot» nomlari ostida tilga olinadi. Bu tarixiy inşoot Buxoro aholisi örtasida Sari puli Mehtar Qosim nomi b-n maşhur bölgan. Nomlanişiça, dare ustida bino qilingan bu köprik Buxoro amirligi zakotçisi Mehtar Qosim mablağiga qurilgan. 18-a. muallifi Mirza Badi' devonning yozişiça, bu inşoot 11 ravoqli bölgan. 1962 y. akad. Ya. Ğulomov boşliq Mohondaryo arxeologik ekspeditsiyasi tomonidan uning 2 ravoği poydevorlarining qoldiqlari Qoraköl daryo özani tubidan topib tekşirilgan. Ravoq poydevorlari oraliği 6 m, ravoq poydevori har birining eni 3 m, uz. esa 8 m ga teng bölib, suvga çidamli quriliş qorişmasi — qir b-n törtburçak şaklida pişiq ğiştlardan işlangan. Quriliş qorişmasi ohak, pista kömir va ganç aralaşmasidan tayyorlangan. 26—26*27—27— 5 sm hajmdagi pişiq ğiştlarning mu-stahkamligi örtaça 150 kg/sm2 ni taşkil etadi. Saqdanib qolgan qismlarining ölçamlariga qarab hisoblaganda, köprikning uz. 120 m, eni 6 m bölgan. Bu inşootdan öz davrida aholi va transportlar qatnovi b-n bir qatorda Zarafşon daryosi oqimini ölçaş va uni dehqonçilik tumanlariaro taqsimlaşda ham foydalanilgan. Mirza Badi' devonning «Majma' ul-arqom» asarida körsatilişiça, Zarafşon oqimining 11 ravoqqa teng suvi suğoriş mavsumida Buxoro miroblari tomonidan M.Q.k.dan ötkazilib, Romitan, Jondor va Qoraköl tumanlariga taqsimlanib berilgan.
Ad.: Mirza Badi'divan, Madjma' al arkam («Predpisaniya fiska») (Priyomi dokumentatsii v Buxare XVIII v.), Faksimile rukopisi [Vvedeniye, perevod, primeçaniye, prilojeniye A. B. Vildanovoy], M., 1981;Muhammadjonov A., Özbekistonning qadimgi gidrotexnika inşootlari, T., 1997.
Abdulahad Muhammadjonov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
МЕҲТАР ҚОСИМ КЎПРИГИ - 16-а.нинг 2-ярмига оид гидротехника иншооти — ғишт кўприк; 19-а. охири — 20- а. бошларида вайрон бўлган. Қолдиқлари Бухородан 22 км шим.шарқда, Бухоро—Ғиждувон—Самарқанд йўли орқасида (Қавола ва Чорбоғ қишлокдари оралиғида Қоракўлдарёнинг эски ўзани тубида) сақланиб қолган. Бундай қад. сув иншоотлари манбаларда «Қантара», «Сари пул», «Пули сангин», «Тош кўприк», «Ғишт кўприк», «Тахта пул», «Пул сирот» номлари остида тилга олинади. Бу тарихий иншоот Бухоро аҳолиси ўртасида Сари пули Меҳтар Қосим номи б-н машҳур бўлган. Номланишича, даре устида бино қилинган бу кўприк Бухоро амирлиги закотчиси Меҳтар Қосим маблағига қурилган. 18-а. муаллифи Мирза Бадиъ девоннинг ёзишича, бу иншоот 11 равоқли бўлган. 1962 й. акад. Я. Ғуломов бошлиқ Моҳондарё археологик экспедицияси томонидан унинг 2 равоғи пойдеворларининг қолдиқлари Қоракўл дарё ўзани тубидан топиб текширилган. Равоқ пойдеворлари оралиғи 6 м, равоқ пойдевори ҳар бирининг эни 3 м, уз. эса 8 м га тенг бўлиб, сувга чидамли қурилиш қоришмаси — қир б-н тўртбурчак шаклида пишиқ ғиштлардан ишланган. Қурилиш қоришмаси оҳак, писта кўмир ва ганч аралашмасидан тайёрланган. 26—26*27—27— 5 см ҳажмдаги пишиқ ғиштларнинг му-стаҳкамлиги ўртача 150 кг/см2 ни ташкил этади. Сақданиб қолган қисмларининг ўлчамларига қараб ҳисоблаганда, кўприкнинг уз. 120 м, эни 6 м бўлган. Бу иншоотдан ўз даврида аҳоли ва транспортлар қатнови б-н бир қаторда Зарафшон дарёси оқимини ўлчаш ва уни деҳқончилик туманлариаро тақсимлашда ҳам фойдаланилган. Мирза Бадиъ девоннинг «Мажмаъ ул-арқом» асарида кўрсатилишича, Зарафшон оқимининг 11 равоққа тенг суви суғориш мавсумида Бухоро мироблари томонидан М.Қ.к.дан ўтказилиб, Ромитан, Жондор ва Қоракўл туманларига тақсимланиб берилган.
Ад.: Мирза Бади’диван, Маджма’ ал аркам («Предписания фиска») (Приёмы документации в Бухаре XVIII в.), Факсимиле рукописи [Введение, перевод, примечание, приложение А. Б. Вильдановой], М., 1981;Муҳаммаджонов А., Ўзбекистоннинг қадимги гидротехника иншоотлари, Т., 1997.
Абдулаҳад Муҳаммаджонов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.