Meksika
Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 392–399-b. — ziyouz.com
Meksika (Mexiko), Meksika Qöşma Ştatlari (Estados Unidos Mexicanos) — Şim. Amerikaning jan. qismida joylaşgan davlat. Mayd. 1958,2 ming km2. Aholisi 101,9 mln. kişi (2001). Poytaxti — Mexiko ş. Ma'muriy jixatdan 31 ştat va 1 poytaxt federal okrugiga bölinadi.
Davlat tuzumi. M. — federativ respublika. Meksika Qöşma Ştatlarining 1917 y. 5 fev.dagi Siyosiy Kon-stitutsiyasi amal qiladi, unga keyinçalik özgartişlar kiritilgan. Davlat boşliği — prezident (2000 y.dan Vi-sente Foks Kesada), u umumiy töğri ovoz beriş yöli b-n 6 y. muddatga saylanadi. Konstitutsiyaga binoan, prezident qayta saylanişi mumkin emas. Krnun çiqaruvçi hokimiyatni Milliy kongress (2 palatali parlament), ijroiya hokimiyatni prezident amalga oşiradi.
Tabiati. M. qirğokdari kam parçalangan, eng katta yarim orollari — Kaliforniya va Yukatan. Tinç okeandagi bir neça orol xam M. tarkibiga kiradi. Mamlakat qududining katta qismini Meksika toğligi (aksariyat bal. 1000— 2000 m, eng baland joyi — harakatdagi Orisaba vulkanlari — 5700 m) egallaydi. Sohilga yaqin joylari pasttekislik. Meksika qöltiğida neftgazli havza, Meksika toğligida rangli metall rudalari (mis, qörğoşin, pyx, kumuş, simob, margimuş, surma, kadmiy, vismut, qalay, volfram, oltin), mamlakatning şim.-şarqida toşkömir, temir va uran rudalari, oltingugurt konlari bor. Iqlimi tropik, şim.da subtropik iqlim. Yanv. ning örtaça t-rasi 10°—25°, iyulniki 15°—30°. Yillik yoğin toğ yon bağirlarida esa 2000—3000 mm.
Jan.-şarqida daryosoylar köp, şim.- ğarbida kam (Yukatan ya.o.da umuman oqar suv yöq). Yirik daryolari: Rio-Grande (Rio-Bravodel-Norte), Lerma (quyi oqimida Rio-Grandede Santyago deb ataladi), Balsas, Grixalva — Usumasinta dare sistemasi. Eng katta kuli — Çapala. Şim.-ğarbida, asosan, böz tuproq va çölga xos oddiy tuproqlar; toğliklarda surjigarrang, jigarrrang, savanna qizil tuproqlari va toğ-örmon qönğir tuproqlari, pasttekisliklarda surjigarrang, savanna qizil tuproqlari va botqoq tuproqlari uçraydi.
Ösimliklari juda xilma-xil. M.da ösimliklarning 12 mingga yakin turi bor; şulardan 2/3 qismi endemik ösimliklardir. Meksika toğligining şim. kattaroq qismida uziga xos kserofil ösimliklar, şuningdek, mimozadoş butalar ösadigan çala çöl va çöllar asosiy örin tutadi. Toğliqning jan. qismida va bu yerlarni örab olgan pasttekislik sohillarida boşoqlilar va sertikan butalardan iborat savanna ösimliklari, toğlarda bargli va aralaş örmonlar (dub, grab, jöka, karagay, oqqarağay va b.) usadi; M.ning jan. va jan.-şarqiy qismlarida aksari tropik örmonlar, şarqiy yon bağirlarida doim yaşil sernam örmonlar, ğarbiy yon bağirlarida igna bargli, toğ etaklarida barg tökadigan örmonlar bor.
Yovvoyi hayvonlardan çala çöl va çöllarda kemiruvçilar — yer qazir (yer siçqon), koyot (yaylov börisi), Meksika toğligi örmonlarida qora ayiq, yenot, kizil silovsin, puma, savannalarda buğu, çumolixör, jayra, jan. dagi tropik örmonlarda maymunning 2 turi, tapir, yaguar uçraydi. Hayvo-not, ösimlik dunyosi va b. noyob joylarni qöriqlaş maqsadida 50 dan köproq boğ taşkil etilgan. Eng yiriklari: Kumbreode-Monterrey, Syerrade-San-Pedro-Martir, Kan-ondelrio Blanko va b.
Aholisining kupi meksikanlar bölib, ular indeys kabilalari va elatlari, Yevropa (asosan, Ispaniya)dan kuçib kelganlar va plantatsiyalarda işlatiş uçun keltirilgan afrikaliklardan iborat. Aholining yarmidan ortiği aralaş nikoxdan tuğilgan metis va mulatlardir. Tub indeys xalqlari öz tillari va madaniyatlarini qisman saqlab qolgan. Ispanlar, basklar, nemislar, fransuzlar, italyanlar va b. ham bor. Rasmiy til — ispan tili. Dindorlarning 96% katoliklar. 73% aholi şaharlarda yaşaydi. Yirik şaharlari: Mexiko, Gvadalaxara, Monterrey, Leon, Syudad-Xuares.
Tarixi. M. hududida odam yuqori paleolit (miloddan 20—15 ming yil oldin) davridan yaşaydi. Bu yerda turli davrlarda Ğarbiy yarim şardagi eng rivojlangan sivilizatsiyalardan biri mavjud bölgan. Mil. av. 1ming yillik örtalaridan aholi ötroq hayot keçira boşlagan, dehqonçilik, hunarmandçilik, san'at taraqqiy etgan. Milod boşlarida Markaziy Amerikaning şim.-ğarbiy qismida mayya qabilalari yaşagan. 1ming yillikning 2-yarmida Markaziy M.da tolteklar xiyla yuksak madaniyat yaratdilar. Lekin bu madaniyatni 2-ming yillikning boşlarida naua qabilalari barbod qildi. Naua qabilalari orasida atsteklar ham bor edi, ular hoz. Mexiko ş.ni barpo etdilar va 14-a.da yirik davlat tuzdilar, bu davlat 15-a.da Markaziy va Jan. M.ning eng qudratli davlatiga aylandi. Bu yerda dehqonçilik, hunarmandçilik, quriliş texnikasi, tasviriy san'at birmunça rivoj topdi. 1517 y. M.ni ispanlar bosib ola boşladilar. 16-a. oxiriga kelib M. xududi butunlay zabtetildi. Yangi Ispaniya vitseqirolligi tuzildi, butun hokimiyat ispan zamindorlari qöl ostiga ötdi. Mahalliy aholining aksar qismi öz yerlaridan mahrum etildi, mustamlaka hokimlari, zamindorlar va katolik çerkoviga tobe bölib qoldi. Oçarçilik, kasalliklar köplab indeyslarning yostiğini quritdi (ispanlar zabt eta boşlagan paytda 25 mln.ga yaqin indeys bölgan bölsa, 1605 y.ga kelganda 1mln. dan sal ortiq indeys qoldi). Işçi kuçi yetişmay qolgaç, Afrikadan köplab negr qullar keltirila boşladi. I. ç. sanoatining rivojlanişiga turli yöllar b-n tösqinlik qilindi, köpçilik ekinlarni ekişni taqiqlab, tuz, porox, tamaki mahsulotlari sotiş davlat monopoliyasiga aylantirildi. Mahalliy xalq mustamlakaçilarga qarşi boş kötarib bir neça bor qözğolon qildi. Iqtisodiy aloqalarning rivojlanişi va içki bozorning vujudga kelişi, milliy ongning uyğonişi ta'sirida 19-a.ning boşlarida meksikan millati tarkib topa boşladi.
Amerikadagi ispan mustamlakalarining mustaqillik uçun olib borgan uruşi davrida (1810—26), xususan, 1810— 15 y.larda M.da M. Idalgo va X. M. Morelos rahbarligida dehqonlar qözğoloni bölib ötdi, bu qözğolon şa-fqatsiz bostirildi. Ispaniyadagi 1820—23 y.lar inqilobi va Jan. Amerikadagi Ispaniya mustamlakalari vatanparvarlarining muvaffaqiyatlari M.da xalq ozodlik harakatining yangidan kötarilişiga sabab böldi. A. Iterbude boşçiligidagi harakat keng xalq ommasi tomonidan köllab-quvvatlandi. 1821 y. M. mustaqil davlat, 1824 y. esa respublika deb e'lon qilindi. 1845 y. AQŞ Texasni, 1846—48 y.lardagi Amerika-Meksika uruşi natijasida mamlakat hududining qariyb yarmini bosib oddi. M.ga qarşi uyuştirilgan Angliya-Fransiya-Yspaniya intervensiyasi meksikan xalqining qahramonona qarşiligiga uçrab, interventlarning mağlubiyati b-n tugadi. 1877-80 va 1884-1911 y.larda general P. Dias prezident bölib turdi; ana şu davrda fuqarolar ozodligi oyoq osti qilindi, kongress öz ahamiyatini yöqotdi. 20-a. ning boşlaridan inqilobiy yuksaliş röy bera boşladi. 1910 y.da dehqonlar harakati avj olib ketdi. F. Vilya, E. Sapata dehqonlar harakatining eng yirik rahbarlari edilar. 1910—17 y.larda M.da inqilob bölib ötdi. 1911 y. may oyida Dias rejimi ağdarib taşlandi. Yangi konstitutsiya qabul qilindi.
1929—33 y.lardagi jahon iktisodiy böhroni davrida inqilobiy harakat kuçaydi va milliy inqilobiy partiyaning radikal qanoti vakili L. Kardenas-idelrio prezident qilib saylandi. Uning hukumati (1934—40) mu-him özgarişlar qildi, yer islohoti ötkazdi.
2-jahon uruşining boşlarida M. hukumati betaraf ekanligini bildirdi; lekin 1942 y. may oyida faşistlar blokiga qarşi uruş e'lon qildi. Uruşdan keyingi yillarda M. iqtisodiyoti yuksala bordi. Biroq qişloqda ahvol özgarmadi. 60-y.lardan boşlab L. Mateos (1958—64) va D. Ordas (1964—70) hukumatlari milliy iqtisodiyotni mustahkamlaş yölini tutdi. 1970 y.da hokimiyat tepasiga kelganL. Eçeverria hukumati ahvolni yaxşilaş uçun yer islohoti töğrisida qonun (1971), yangi saylov qonuni (1972), mahalliy kapital qöyilişini rağbatlantiriş va çet el kapitalini tartibga soliş töğrisida qonun (1973) qabul qildi, davlat xizmatçilari uçun haftasiga 5 iş kuni joriy qildi. M.ning Ğarbiy Yevropa mamlakatlari, Yaponiya va Lotin Amerikasidagi bir qança mamlakatlar b-n taşqi savdo aloqalari kengaytirildi.
1976 y.da saylangan prezident L. Portilo va ayniqsa, 1994 y.da saylangan E. Sedilo hukumatlari sanoat va q.x.ni rivojlantiriş, iqtisodiy islohotlar ötkazişga urindi. Ammo mamlakatning taşqi qarzi oşdi, i.ç. quvvatlaridan foydalaniş pasaydi, ekinzorlar qisqardi. 2000 y. «Öng markazçi alyans» blokidan Visente Foks Kesadaning prezident lavozimiga saylanişi 1929 y.dan buyon mamlakatni idora qilib kelayotgan Institutsion-inqilobiy partiyaning hukmronligiga çek qöydi. Keyingi yillarda xöjalik boşqaruvini maxalliylaştiriş, davlatga qaraşli norentabel korxonalarni qisqartiriş, iqtisodiyotning «oçikligi» va tadbirkorlik fa-oliyatini kuçaytiriş, özaro manfa-atli xalqaro hamkorlikni rivojlantiriş siyosati ötkazila boşladi. M. 1991 y. 26 dek.da ÖzR mustaqilligini tan olgan va 1992 y. 16 martda u b-n diplomatiya munosabatlari örnatgan. M. 1945 y.dan BMT a'zosi. Milliy bayrami — 16 sent. — Mustaqillik e'lon qilingan kun (1810).
Siyosiy partiyalari, kasaba uyuşmalari. Institutsion-inqilobiy partiya, 1929 y.da tuzilgan (1938 y.gaça Milliyinqilobiy partiya, 1946 y.gaça M. inqilobiy partiyasi deb atalgan, 1946 y.dan hoz nomda); Kardenista milliy yangilaniş fronti partiyasi, 1972 y.da asos solingan; M. kökatparvar ekologiya partiyasi, 1987 y.da tuzilgan; Demokratik inqilob partiyasi, 1989 y.da taşkil etilgan; Milliy harakat partiyasi, 1939 y.da tuzilgan. Kasaba uyuşmalari: Mehnat kongressi, 1966 y.da tuzilgan; M. mehnatkaşlari konfederatsiyasi, 1936 y.da asos solingan; M. işçilari mintaqa konfederatsiyasi, 1918 y.da taşkil etilgan; Işçi va dehqonlarning inqilobiy konfederatsiyasi, 1952 y.da tuzilgan; M. işçi va dehqonlarining Xasinto Lopes nomidagi umumiy ittifoqi, 1949 y.da asos solingan; Mehnatkaşlarning inqilobiy konfederatsiyasi, 1954 y. taşkil etilgan; Davlat xizmatçilari kasaba uyuşmalari federatsiyasi 1938 y. tuzilgan.
Xöjaligi. M. — industrial-agrar mamlakat. Lotin Amerikasida iqtisodiy jihatdan eng rivojlangan mamlakatlardan biri. Yalpi içki mahsulotda sanoatning uluşi 24,5%, qişloq, örmon xöjaligi va baliqçilikning uluşi 9%. M. paxta, şakarqamiş, kofe yetiştirişda, neft, gaz, kumuş, rux, qörğoşin, oltingugurt, simob qazib olişda dunyoda oddingi örinlarda turadi.
Sanoatida iqtisodiy faol aholining 15,3% band. Muhim tarmoqlari: konçilik, neftni qayta işlaş, neft kimyosi, metallurgiya, quriliş, töqimaçilik, oziq-ovqat, maşinasozlik sanoati. Neftgaz sanoati va ularni qayta işlaş korxonalari M. qöltiği sohilida, konçilik va metallurgiya sanoati Meksika toğligi şim.da, i.ç. sanoati korxonalari yirik şaharlarda joylaşgan. Kumir sanoati muhim örin oladi. Verakrus, Tampiko, Minatitlan, Mexiko va Salamanka ş.lari neft kimyosining, Monterrey, Monklova, Mexiko atroflari qora metallurgiya, Mexiko, Verakrus, Kananea, Çiuaua, Torreon ş.lari rangli metallurgiya, Mexiko, Toluka, Pu-ebla maşinasozlik va metall işlaş sanoatining asosiy markazlaridir. Bundan taşqari, dizellar, t.y. vagonlari, avtomobillar, töqimaçilik maşina-uskunalari, elektrotexnika va radioelektronika mahsulotlari (şu jumladan, televizorlar), stanoklar, kemalar işlab çikaradi. Energetika, quriliş aşyolari, kimyo, farmatsevtika, töqimaçilik, tikuvçilik, kön-poyabzal, oziq-ovqat sanoati ham rivojlangan. Hunarmandçilik buyumlari i.ç.ga alohida ahamiyat beriladi. Yiliga 89,5 mlrd. kVtsoat elektr energiyasi hosil qilinadi (asosan, issiqlik elektr st-yalarida).
Qişloq xöjaligida iqtisodiy faol aholining 27,8% band, Q.x. aholining ehtiyojini asosan ta'minlaydi va mahsulotining bir qismini eksport qiladi. Yerlarning '/4 qismiga ekin ekiladi, 3/4 qismi yaylov. Ekin maydonining 5,15 mln. ga sun'iy suğoriladi. Yerlarning köp qismi q.x. jamoalari — exidoga qaraşli. Asosiy tarmoq — dehqonçilik. Eksport uçun paxta, kofe, içki ehtiyoj uçun şakarqamiş, makkajöxori, oq jöxori, buğdoy, şoli, loviya, kartoşka, soya ekiladi. Pomidor, yer yonğoq, ertagi sabzavot, sitrus mevalar, ananas va b. bir qança tropik va subtropik ekinlar eksport ahamiyatiga ega. Köp mikdorda yoğoç tayyorlanadi. Çorvaçiligida koramol, ot, çöçqa, qöy va eçki boqiladi. Dengizlarda baliq va dengiz jonivorlari ovlanadi.
T.y. uz. — 26,4 ming km, avtomobil yöllari uz. — 242,3 ming km. 11 ming km neft va gaz quvuri bor. Barça ştat va şaharlari aviatsiya havo yöllari orqali tutaştirilgan. Mexiko, Verakrus, Merida, Monterreyda katta aero-portlar bor. Asosiy dengiz portlari: Verakrus, Mexiko, Tampiko, Koatsa-koalkos, Salina-Krus.
M. çetga tayyor va çala tayyor buyumlar, şuningdek, neft va neft mahsuolotlari, paxta, kofe, dengiz, konçilik sanoati va rangli metallurgiya mahsulotlari çiqaradi. Çetdan çala tayyor buyumlar, maşina va asbob-uskunalar, iste'mol mollari sotib oladi. Savdo-sotikdagi asosiy mijozlari: AQŞ, Kanada, Yaponiya, Lotin Amerikasi va Yevropa mamlakatlari. Çet el turizmi rivojlangan. Pul birligi — M. pesosi.
Tibbiy xizmati. M.da, asosan, davlat tibbiy xizmat tizimi yölga qöyilgan. Vraçlar un-tlar huzuridagi 4 ta tibbiyot f-tida tayyorlanadi. Akapulko, Kuernavaka, Orisaba, Verakrus kabi kurortlari bor.
Maorifi, ilmiy va madaniy-ma'rifiy muassasalari. Boşlanğiç maktabda öqiş muddati — 6 y., örta maktabda 5 va 6 y. 6—15 yoşdagi bolalar uçun boşlanğiç ta'lim — bepul. Davlat maktablaridan taşqari, köpgina xususiy maktablar ham bor. Mamlakatda 189 ta oliy öquv yurti, şu jumladan, 60 ta un-t mavjud. Eng yiriklari,: Mexikodagi M. milliy muxtor unti (1551), Milliy politexnika in-ti (1936), Gvadalaxara, Moreliya, Puebladagi un-tlar. Ilmiy muassasalari: M. tillar akademiyasi, M. tarix akademiyasi (1940), Milliy tabiiy fanlar akademiyasi (1884), Milliy tarix va geogr. akademiyasi (1925), M. milliy tibbiyot akademiyasi (1864), yadroviy, tibbiybiol. tadqiqot markazlari, Panamerika kimyo in-ti, Milliy matematika maktabi. 30 dan ortiq boşqa i.t. muassasalari va 60 dan ziyod ilmiy jamiyat va uyuşmalar mavjud. Mamlakatning eng katta kutubxonasi — Mexikodagi Milliy kutubxona (1833), boşqa şahar va un-tlarda ham yirik kutubxonalar bor. Muzeylari: Zamonaviy san'at muzeyi (1964), Milliy antropologiya muzeyi (1825), Milliy tarix muzeyi (1825), Sankarlos rangtasvir va haykaltaroşlik galereyasi (1785) va b.
Matbuoti, radioeşittirişi va telekörsatuvi. M.da 2 mingdan köproq davriy naşr, şu jumladan, 227 ta kundalik gaz. çiqadi. Eng nufuzlilari: «Dia» («Kun», 1962 y.dan), «In-formador» («Xabarçi», 1917 y.dan), «Universal» (1916 y.dan), «Uno maye uno» («Bir plyus bir», 1977 y.dan), «Ekselsior» (1917 y.dan), «Eraldo de Mexiko» («Meksika xabarnomasi», 1965 y.dan); Informasones Mexikanas — Informeks Milliy axborot agentligi aksiyadorlik jamiyati bölib, 1960 y.da tuzilgan. Notisias Mexikanas — Notimeks xukumat axborot agentligi bölib, 1968 y.da taşkil etilgan. M.da mingdan köproq radio va 700 dan ortiq telest-ya bor. M.ning yetakçi «Televisa» telekörsatuv tijorat konsorsiumi 1973 y. tuzilgan. Milliy radio va televideniye sanoati palatasi 1942 y. taşkil etilgan.
Adabiyoti 16-a.ga kadar tub joy indeys qabilalari tillarida, ispanlar bosib olganidan keyin ispan tilida rivojlandi. Mustamlakaçilikdan avvalgi davrda mayya (3—9-a.lar) va atsteklar (14—16-a.lar) adabiyoti ğoyat ravnaqtogşi. Mustamlakaçilik davridagi adabiyot yevropaça an'analar yölidan bordi. Xalq oğzaki ijodiyoti ham uzluksiz rivojlanib adabiyotga kuçli ta'sir etib turdi.
Ispan gumanist ma'rifatparvari B. de Las Kasas adabiyotning rivojida katta rol öynadi. Ispan tilida ilk bor E. Kartesning «Ispan qirollariga mak-tublar», B. Dias del Kastiloning «Yangi Ispaniya istiloçilarining asl tarixi» asarlari vujudga keldi. B. de Valbuenaning «Meksikaning latofati» dostoni (1604) M. mavzuidagi birinçi asar böldi. 17-a. adabiyotida şe'riyat asosiy örinni egalladi. 18-a. da R. Landivarning «Meksika qişloği» (1781), F. Klavixeroning «Meksikaning qadimgi tarixi» (1780—81) dostonlari maydonga keldi. Mustaqillik uçun kuraş yillarida (1810—24) A. Kintan Rooning inqilobiy şe'rlari şuhrat qozondi (milliy madhiya —«Ön oltinçi sentyabr» va b.). X. X. Fernandes de Lisardaning «Perikilo Sarniyento» romanida mustamlakaçilik tuzumi qattiq tanqid qilindi.
Mustaqil M. adabiyotida paydo bölgan birinçi badiiy yönaliş romantizm edi. M. Akunya, G. Priyetoning şe'rlari va M. Payno («Şaytonning nayranglari»), L. Inklan («Astusia...»)ning M. milliy mustaqilligini haqqoniy va badiiy tasvirlagan tari-xiy romanlari romantizm ruhida yozildi. 19-a.da M. şe'riyatida modernizm paydo böldi (M. X. Oton, S. Dias Miron, A. Nervo va b.)
19-a. oxirida, P. Dias diktaturam davrida nasriy realistik tamoyil vujudga keldi. R. Delgado, X. Lopes Portilo-i-Roxas romanlarida mamlakat ijtimoiysiyosiy hayotining qarama-qarşiligi va illatlari foş etildi. 1910—17 y.lardagi burjuademokratik inqilob M.da tarakdiypar-var adabiyotning rivojlanişiga sabab böldi. M. Asuelaning «Pastdagilar» (1916) romanida kuraşayotgan xalqsiymosi va ommaviy harakatlar aks ettirilgan. M. L. Gusman («Burgut bilan ilon», 1928), G. Lopes-i-Fuentes («Harbiy lager», 1931; «Mening generalim», 1934) va b. yozuvçilarning asarlari ham şu ruxda yozildi.
20-a.ning yirik şoirlari (R. Lopes Velarde, E. Gonsales Martines, K. Peliser)ning asarlarida xalqning ma'naviy hayoti va milliy turmuşi yorqin aks ettirilgan. M. nasri 50-y.larning örtalaridan yana yuksala boşladi. Romannavislar milliy voqelikni badiiy tadqiq qilişni çuqurlaştira borib, umumbaşariy muammolarni kötarib çiqdi. A. Yanyesning «Jala oldidan», X. Rulfoning «Pedro Paramo», Nobel mukofoti sovrindori K. Fuentesning «Öta tiniq soha», «Artemio Krusning ölimi», Rosario Kastelyanosning «Zulmatdagi ibodat» romanlari ana şunday asarlardir. Keyingi yillar adiblari hoz. zamon milliy voqeligini örganib, azaliy insoniy muammolarni yangi şaroitda hal etişga intilmoqda.
Me'morligi. Qad. davrda (16-a.gaça) M. hududida indeyslar madaniyatining qator sohalari ravnaq topgan. Mil. av. 1ming yillikda me'morlik ayniqsa yuksaldi. M. markaziy viloyatlarida, jan.da va Yukatan ya. o.da şaharlar bar-po etildi. Olmeklar mahobatli inşo-otlar, qad. madaniyatga ega bölgan mayya xalqi zinapoyali ehrom (piramida) şaklidagi ulkan ibodatxonalar (Çoluladagi exrom asosining bir tomoni 440 m) va rangbarang naqşlar b-n bezatilgan gumbazli binolar qurişgan.
Mustamlaka davri (16—19-a, boşlari)da M.da şaxarsozlik rivojlandi. Binolar ispança uslubda qurildi, şu b-n birga, me'morlikda mahalliy an'ana ham öz aksini toddi. 17-a.dan boşlab barokko uslubi paydo böldi (Moreliyadagi sobor, 1640—1705; Me-xikodagi Milliy saroy, 1692—99; La Profesa çerkovi, 1714—20; Sagrario Metropolitano çerkovi, 1749—68; Gvadalaxaradagi Santa-Monika çerkovi, 1720—33; Tlaskala yaqinidagi Santa-Mariya de Okotlan çerkovi, 1745— 60 va h. k.).
19-a.da ispan, italyan va fransuz ustalari yetakçi rol öynadi. 19-a.ning 2-yarmi — 20-a. boşlarida Mexikoda yirik binolar qurildi, yangi magistrallar oçildi. Binolar beton, temir, temir-betondan qurila boşladi. 1949— 54 y.larda Mexikoda K. Laso rahbarligida qurilgan Un-t şaharçasi 20-a. örtalaridagi M. me'morligining eng yaxşi xususiyatlarini aks ettirgan; gözal joyda qurilgan bu şaharça öquv, sport va turar joy binolaridan iborat bölib, me'morlik b-n mahobatlidekorativ san'at mahsulidir. 50—80-y.larda M.da zilzilaga çidamli köp qavatli turar joy va jamoat binolari qad kötardi. Mexikoda bir qança turar joy dahalari va yöldoş-şaharlar paydo böldi. Atstek stadioni, Sport saroyi qurildi.
Tasviriy san'ati juda qad. bölib, mil. av. 2-ming y.likdan boşlab rivojlangan. Bu davrga mansub toş va terrakotadan yasalgan haykalçalar, şakldor idişlar saqlanib qolgan. Mil. av. 1ming y.liqda M. qöltiği böyida yaşovçi olmeklar hoz. Verakrus va Tavasko ştatlarida qabariq toş yod-gorliklar, ibodatxonalar kurganlar, toş tobutlar, odam va hayvon qiyofasidagi iloxlar yasaganlar. Mil. 1ming y.likda totonaklar, sapoteklar, may-yalar gözal amaliy va tasviriy san'at namunalarini yaratdilar. 10—16-a,lar san'atida harbiy manzaralar, dahşatli siymolar, murakkab bezaklar ustunlik qila boşladi.
Mustamlaka davrida çerkovlarning sirti va içi xilma-xil öymakorlik uslubida bezatildi, ayniqsa, 18-a.da ultrabarokko (haşamdorlik) rivoj topdi, yoğoç öymakorligi usulida rangbarang haykallar yasaş, diniy mavzudagi rangtasvir va odamlar qiyofasini çiziş (B. de Eçave, M. Kabrera), keyinçalik akademik haykaltaroşlik (M. Tolsa) urf böldi.
19-a,da M. tasviriy san'atida Yevropa badiiy madaniyati öziga yöl oça boşladi. Şu b-n birga, tasviriy san'-atda milliy mavzuga qiziqiş boşlandi. 19- a. oxiri — 20-a.boşlarida M.
tasviriy san'atiga Yevropadagi yangi badiiy oqimlar («modern», impressionizm) ta'sir eta boşladi. Bir qança san'atkorlar (X. Murilo, S. Erran) M. san'atini tiklaş, zamonaviy milliy uslub yaratiş ğoyasini olğa surdilar. X. G. Posada esa xalq badiiy an'analari b-n boğliq inqilobiydemokratik satirik grafikaga asos soldi. 50—60-y. larda mahobatli tasviriy san'atda yangi me'morlik binolari b-n boğliq asarlar (bezakli mozaika, börtiq mozaika, naqşlar) asosiy örin tuta boşladi. M.da tasviriy san'at va grafikaga Karaganda zamonaviy haykaltaroşlik kamroq taraqqiy etdi. M. xalq san'atida indeys va ispan san'ati an'analari qöşilib ketgan.
Musiqasi. M. musiqasi qadimdan öziga xos va boy. Mahalliy aholi, jumladan, qad. atsteklar turmuşida (mas, diniy va ibodat marosimlarida, iş paytlarida) musika katta rol öynagan. Bir qança şaharlarda maxsus musika maktablari bölgan. Birmunça sof «indeys musiqasi» ayrim çekka joylardagi tub aholi örtasida hanuz saqlanib qolgan. Hoz. M. hududining katta qismida ispan va kreol musiqa madaniyati ta'sirida indeys musiqasi ham uçrab turadi. Qad. çolğu asboblari — gitara hamda unga öxşaş gitarron va xaranita, skripka, arfa, truba köpdan maşhur.
Professional musiqa 16-a.dan rivojlana boşladi, 19-a. boşlaridan poytaxt va yirik şaharlarda italyan kompozitorlarining operalari qöyildi. 1825 y. Mexikoda birinçi musiqa akademiyasi, 1826 y. simfonik orkestr paydo böldi. 1866 y. konservatoriya oçildi. 19-a.ning örtalaridan opera janrida işlaydigan milliy kompozitorlar paydo böla boşladi. S. Revu-eltas va Ç. Çaves (20-a. ning 1-yarmi) milliy kompozitorlar maktabining asosçilaridir. Kompozitorlar L. Sandi, D. Ayala, B. Galindo, R. Alfter, dirijyor L. Errera de la Fuente, skripkami G. Şering, pianinoçilar K. Baraxas va M. T. Kastrilon, gitaraçi A. Bribyeska, aşulaçilar X. Araya, E. Kasanovas yetakçi musiqa arboblaridir. Mexikoda Milliy simfonik orkestr, Un-t simfonik orkestri, Milliy opera, un-t huzurida oliy musiqa maktabi işlaydi. Bir qança ştatlarda simfonik orkestrlar bor. Xalq musiqasini ijro etadigan köplab vokal-instrumental ansambllar katta muvaffaqiyat qozongan.
M.da balet san'ati ayniqsa rivoj topgan. M. xoreografiya san'ati raqs folklori va indeyslarning qad. raqslari b-n ispan raqqoslarining an'analari zaminida paydo bölgan. Hoz. sahna raqsi 30-y.larda amerikaça «modern» raqsi ta'sirida tarkib topa boşlagan. Folklor b-n «modern» raqsining qöşilişidan öziga xos milliy raqs şakllari paydo böldi. 1966 y.dan Mexikoda har yili xalqaro raqs tanlovlari ötkaziladi. 1947 y.dan Milliy balet, 70-y.lardan M. raqsi akademiyasining zamonaviy balet jamoasi, mustaqil balet truppasi va b. işlab turibdi. M. folklor baleti çet ellarda ham juda maşhur.
Teatri. M. teatr san'ati qad. indeyslarning diniy marosimlari asosida vujudga kelgan. Afsonalar asosida diniy, dunyoviy va hajviy tomoşalar körsatilgan. M. 16-a.da yevropaliklar tomonidan istilo qilinganidan keyin xalq san'ati quvğinga uçradi. Ammo çerkovning qarşiligiga qaramay, 1597 y.dan Mexikoda «Komediya uyi» teatri işlay boşladi, 1670 y. birinçi doimiy «Koliseo» xalq teatri işga tuşdi, Gvadalaxara (1758), Verakrus (1787) ş.larida ham doimiy teatrlar oçildi. 1923 y. Dramaturglar uyuşmasi milliy teatr madaniyatini yaratişda faol iştirok etdi. 1946 y. Mexikoda Milliy nafis san'at in-ti, uning huzurida esa aktyorlar va rej.lar tay-yorlaydigan maktab oçildi. Eng maşhur teatrlari: «Ximenes Rueda», «Idalgo», «Xoda», «Reforma», «Insurxentes», Bolalar teatri, «Ginol» qöğir-çoq teatri va b.
Kinosi. 19-a. oxiridan kinoxronika paydo böldi, 1905 y. birinçi badiiy film köyildi. 1910 y.da M. mustaqillik kuraşi haqidagi «Alam hayqiriği» filmi, qisqa metrajli komediya va melodramalar çiqarildi. 30-y. lardan ovozli kino rivojlana boşladi. S. M. Eyzenşteyn boşçiligida 1931— 32 y.larda M. haqidagi film yaratilişi M. kino arboblari hayotida katta voqea böldi. 20-a. 30—40-y.larida yaratilgan filmlarda M.dagi ijtimoiy nizolar, xalq hayoti aks ettirildi. «Mariya Kandelyariya» (1944), «Durdona» (1947), «Rio Eskondido» (1948), «Qişloqi qiz» (1949) kabi badiiy jihatdan yuksak kinofilmlar butun dunyoga ma-şhur böldi. M. kino san'atining key-ingi eng yaxşi asarlari: «Ğişt teruvçilar» (rej. X. Fone), «Janubdagi uy» (rej. S. Olxoviç), «Pastkaş odamlar» (rej. X. Estrada),' «Xuan Peres Xolote» (rej. A. Burns), «100-meridian» (rej. A. Xoskoviç). M.da yiliga 70 dan ortiq badiiy film işlanadi, 2000 kinoteatr bor, Özbekiston — M. muiosabatlari. Garçi Özbekiston b-n M. örtasida savdo-iqtisodiy hamkorlik sohasida hukumatlararo bitim tuzilmagan bölsa ham, özaro savdo-sotiq aloqalari yölga qöyilgan. ÖzR b-n M. örtasidagi tovar aylanmasi 1998 y.da 1855,9 ming AQŞ dollarini taşkil etdi. «Savdo-iqtisodiy hamkorlik» va «Investitsiyalarni rağbatlantiriş hamda özaro himoya qiliş» töğrisida şartnomalar tuziş masalasi körib çiqilayotir.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
МЕКСИКА (Mexiko), Мексика Қўшма Штатлари (Estados Unidos Mexicanos) — Шим. Американинг жан. қисмида жойлашган давлат. Майд. 1958,2 минг км2. Аҳолиси 101,9 млн. киши (2001). Пойтахти — Мехико ш. Маъмурий жихатдан 31 штат ва 1 пойтахт федерал округига бўлинади.
Давлат тузуми. М. — федератив республика. Мексика Қўшма Штатларининг 1917 й. 5 фев.даги Сиёсий Кон-ституцияси амал қилади, унга кейинчалик ўзгартишлар киритилган. Давлат бошлиғи — президент (2000 й.дан Ви-сенте Фокс Кесада), у умумий тўғри овоз бериш йўли б-н 6 й. муддатга сайланади. Конституцияга биноан, президент қайта сайланиши мумкин эмас. Крнун чиқарувчи ҳокимиятни Миллий конгресс (2 палатали парламент), ижроия ҳокимиятни президент амалга оширади.
Табиати. М. қирғокдари кам парчаланган, энг катта ярим ороллари — Калифорния ва Юкатан. Тинч океандаги бир неча орол хам М. таркибига киради. Мамлакат қудудининг катта қисмини Мексика тоғлиги (аксарият бал. 1000— 2000 м, энг баланд жойи — ҳаракатдаги Орисаба вулканлари — 5700 м) эгаллайди. Соҳилга яқин жойлари пасттекислик. Мексика қўлтиғида нефтьгазли ҳавза, Мексика тоғлигида рангли металл рудалари (мис, қўрғошин, pyx, кумуш, симоб, маргимуш, сурма, кадмий, висмут, қалай, вольфрам, олтин), мамлакатнинг шим.-шарқида тошкўмир, темир ва уран рудалари, олтингугурт конлари бор. Иқлими тропик, шим.да субтропик иқлим. Янв. нинг ўртача т-раси 10°—25°, июлники 15°—30°. Йиллик ёғин тоғ ён бағирларида эса 2000—3000 мм.
Жан.-шарқида дарёсойлар кўп, шим.- ғарбида кам (Юкатан я.о.да умуман оқар сув йўқ). Йирик дарёлари: Рио-Гранде (Рио-Браводель-Норте), Лерма (қуйи оқимида Рио-Грандеде Сантьяго деб аталади), Бальсас, Грихальва — Усумасинта даре системаси. Энг катта кули — Чапала. Шим.-ғарбида, асосан, бўз тупроқ ва чўлга хос оддий тупроқлар; тоғликларда суржигарранг, жигаррранг, саванна қизил тупроқлари ва тоғ-ўрмон қўнғир тупроқлари, пасттекисликларда суржигарранг, саванна қизил тупроқлари ва ботқоқ тупроқлари учрайди.
Ўсимликлари жуда хилма-хил. М.да ўсимликларнинг 12 мингга якин тури бор; шулардан 2/3 қисми эндемик ўсимликлардир. Мексика тоғлигининг шим. каттароқ қисмида узига хос ксерофил ўсимликлар, шунингдек, мимозадош буталар ўсадиган чала чўл ва чўллар асосий ўрин тутади. Тоғлиқнинг жан. қисмида ва бу ерларни ўраб олган пасттекислик соҳилларида бошоқлилар ва сертикан буталардан иборат саванна ўсимликлари, тоғларда баргли ва аралаш ўрмонлар (дуб, граб, жўка, карагай, оққарағай ва б.) усади; М.нинг жан. ва жан.-шарқий қисмларида аксари тропик ўрмонлар, шарқий ён бағирларида доим яшил сернам ўрмонлар, ғарбий ён бағирларида игна баргли, тоғ этакларида барг тўкадиган ўрмонлар бор.
Ёввойи ҳайвонлардан чала чўл ва чўлларда кемирувчилар — ер қазир (ер сичқон), койот (яйлов бўриси), Мексика тоғлиги ўрмонларида қора айиқ, енот, кизил силовсин, пума, саванналарда буғу, чумолихўр, жайра, жан. даги тропик ўрмонларда маймуннинг 2 тури, тапир, ягуар учрайди. Ҳайво-нот, ўсимлик дунёси ва б. ноёб жойларни қўриқлаш мақсадида 50 дан кўпроқ боғ ташкил этилган. Энг йириклари: Кумбреоде-Монтеррей, Сьерраде-Сан-Педро-Мартир, Кань-ондельрио Бланко ва б.
Аҳолисининг купи мексиканлар бўлиб, улар индейс кабилалари ва элатлари, Европа (асосан, Испания)дан кучиб келганлар ва плантацияларда ишлатиш учун келтирилган африкаликлардан иборат. Аҳолининг ярмидан ортиғи аралаш никохдан туғилган метис ва мулатлардир. Туб индейс халқлари ўз тиллари ва маданиятларини қисман сақлаб қолган. Испанлар, басклар, немислар, французлар, итальянлар ва б. ҳам бор. Расмий тил — испан тили. Диндорларнинг 96% католиклар. 73% аҳоли шаҳарларда яшайди. Йирик шаҳарлари: Мехико, Гвадалахара, Монтеррей, Леон, Сьюдад-Хуарес.
Тарихи. М. ҳудудида одам юқори палеолит (милоддан 20—15 минг йил олдин) давридан яшайди. Бу ерда турли даврларда Ғарбий ярим шардаги энг ривожланган цивилизациялардан бири мавжуд бўлган. Мил. ав. 1минг йиллик ўрталаридан аҳоли ўтроқ ҳаёт кечира бошлаган, деҳқончилик, ҳунармандчилик, санъат тараққий этган. Милод бошларида Марказий Американинг шим.-ғарбий қисмида майя қабилалари яшаган. 1минг йилликнинг 2-ярмида Марказий М.да тольтеклар хийла юксак маданият яратдилар. Лекин бу маданиятни 2-минг йилликнинг бошларида науа қабилалари барбод қилди. Науа қабилалари орасида ацтеклар ҳам бор эди, улар ҳоз. Мехико ш.ни барпо этдилар ва 14-а.да йирик давлат туздилар, бу давлат 15-а.да Марказий ва Жан. М.нинг энг қудратли давлатига айланди. Бу ерда деҳқончилик, ҳунармандчилик, қурилиш техникаси, тасвирий санъат бирмунча ривож топди. 1517 й. М.ни испанлар босиб ола бошладилар. 16-а. охирига келиб М. худуди бутунлай забтэтилди. Янги Испания вицеқироллиги тузилди, бутун ҳокимият испан заминдорлари қўл остига ўтди. Маҳаллий аҳолининг аксар қисми ўз ерларидан маҳрум этилди, мустамлака ҳокимлари, заминдорлар ва католик черковига тобе бўлиб қолди. Очарчилик, касалликлар кўплаб индейсларнинг ёстиғини қуритди (испанлар забт эта бошлаган пайтда 25 млн.га яқин индейс бўлган бўлса, 1605 й.га келганда 1млн. дан сал ортиқ индейс қолди). Ишчи кучи етишмай қолгач, Африкадан кўплаб негр қуллар келтирила бошлади. И. ч. саноатининг ривожланишига турли йўллар б-н тўсқинлик қилинди, кўпчилик экинларни экишни тақиқлаб, туз, порох, тамаки маҳсулотлари сотиш давлат монополиясига айлантирилди. Маҳаллий халқ мустамлакачиларга қарши бош кўтариб бир неча бор қўзғолон қилди. Иқтисодий алоқаларнинг ривожланиши ва ички бозорнинг вужудга келиши, миллий онгнинг уйғониши таъсирида 19-а.нинг бошларида мексикан миллати таркиб топа бошлади.
Америкадаги испан мустамлакаларининг мустақиллик учун олиб борган уруши даврида (1810—26), хусусан, 1810— 15 й.ларда М.да М. Идальго ва X. М. Морелос раҳбарлигида деҳқонлар қўзғолони бўлиб ўтди, бу қўзғолон ша-фқатсиз бостирилди. Испаниядаги 1820—23 й.лар инқилоби ва Жан. Америкадаги Испания мустамлакалари ватанпарварларининг муваффақиятлари М.да халқ озодлик ҳаракатининг янгидан кўтарилишига сабаб бўлди. А. Итербуде бошчилигидаги ҳаракат кенг халқ оммаси томонидан кўллаб-қувватланди. 1821 й. М. мустақил давлат, 1824 й. эса республика деб эълон қилинди. 1845 й. АҚШ Техасни, 1846—48 й.лардаги Америка-Мексика уруши натижасида мамлакат ҳудудининг қарийб ярмини босиб одди. М.га қарши уюштирилган Англия-Франция-Йспания интервенцияси мексикан халқининг қаҳрамонона қаршилигига учраб, интервентларнинг мағлубияти б-н тугади. 1877-80 ва 1884-1911 й.ларда генерал П. Диас президент бўлиб турди; ана шу даврда фуқаролар озодлиги оёқ ости қилинди, конгресс ўз аҳамиятини йўқотди. 20-а. нинг бошларидан инқилобий юксалиш рўй бера бошлади. 1910 й.да деҳқонлар ҳаракати авж олиб кетди. Ф. Вилья, Э. Сапата деҳқонлар ҳаракатининг энг йирик раҳбарлари эдилар. 1910—17 й.ларда М.да инқилоб бўлиб ўтди. 1911 й. май ойида Диас режими ағдариб ташланди. Янги конституция қабул қилинди.
1929—33 й.лардаги жаҳон иктисодий бўҳрони даврида инқилобий ҳаракат кучайди ва миллий инқилобий партиянинг радикал қаноти вакили Л. Карденас-идельрио президент қилиб сайланди. Унинг ҳукумати (1934—40) му-ҳим ўзгаришлар қилди, ер ислоҳоти ўтказди.
2-жаҳон урушининг бошларида М. ҳукумати бетараф эканлигини билдирди; лекин 1942 й. май ойида фашистлар блокига қарши уруш эълон қилди. Урушдан кейинги йилларда М. иқтисодиёти юксала борди. Бироқ қишлоқда аҳвол ўзгармади. 60-й.лардан бошлаб Л. Матеос (1958—64) ва Д. Ордас (1964—70) ҳукуматлари миллий иқтисодиётни мустаҳкамлаш йўлини тутди. 1970 й.да ҳокимият тепасига келганЛ. Эчеверриа ҳукумати аҳволни яхшилаш учун ер ислоҳоти тўғрисида қонун (1971), янги сайлов қонуни (1972), маҳаллий капитал қўйилишини рағбатлантириш ва чет эл капиталини тартибга солиш тўғрисида қонун (1973) қабул қилди, давлат хизматчилари учун ҳафтасига 5 иш куни жорий қилди. М.нинг Ғарбий Европа мамлакатлари, Япония ва Лотин Америкасидаги бир қанча мамлакатлар б-н ташқи савдо алоқалари кенгайтирилди.
1976 й.да сайланган президент Л. Портильо ва айниқса, 1994 й.да сайланган Э. Седильо ҳукуматлари саноат ва қ.х.ни ривожлантириш, иқтисодий ислоҳотлар ўтказишга уринди. Аммо мамлакатнинг ташқи қарзи ошди, и.ч. қувватларидан фойдаланиш пасайди, экинзорлар қисқарди. 2000 й. «Ўнг марказчи альянс» блокидан Висенте Фокс Кесаданинг президент лавозимига сайланиши 1929 й.дан буён мамлакатни идора қилиб келаётган Институцион-инқилобий партиянинг ҳукмронлигига чек қўйди. Кейинги йилларда хўжалик бошқарувини махаллийлаштириш, давлатга қарашли норентабель корхоналарни қисқартириш, иқтисодиётнинг «очиклиги» ва тадбиркорлик фа-олиятини кучайтириш, ўзаро манфа-атли халқаро ҳамкорликни ривожлантириш сиёсати ўтказила бошлади. М. 1991 й. 26 дек.да ЎзР мустақиллигини тан олган ва 1992 й. 16 мартда у б-н дипломатия муносабатлари ўрнатган. М. 1945 й.дан БМТ аъзоси. Миллий байрами — 16 сент. — Мустақиллик эълон қилинган кун (1810).
Сиёсий партиялари, касаба уюшмалари. Институцион-инқилобий партия, 1929 й.да тузилган (1938 й.гача Миллийинқилобий партия, 1946 й.гача М. инқилобий партияси деб аталган, 1946 й.дан ҳоз номда); Кардениста миллий янгиланиш фронти партияси, 1972 й.да асос солинган; М. кўкатпарвар экология партияси, 1987 й.да тузилган; Демократик инқилоб партияси, 1989 й.да ташкил этилган; Миллий ҳаракат партияси, 1939 й.да тузилган. Касаба уюшмалари: Меҳнат конгресси, 1966 й.да тузилган; М. меҳнаткашлари конфедерацияси, 1936 й.да асос солинган; М. ишчилари минтақа конфедерацияси, 1918 й.да ташкил этилган; Ишчи ва деҳқонларнинг инқилобий конфедерацияси, 1952 й.да тузилган; М. ишчи ва деҳқонларининг Хасинто Лопес номидаги умумий иттифоқи, 1949 й.да асос солинган; Меҳнаткашларнинг инқилобий конфедерацияси, 1954 й. ташкил этилган; Давлат хизматчилари касаба уюшмалари федерацияси 1938 й. тузилган.
Хўжалиги. М. — индустриал-аграр мамлакат. Лотин Америкасида иқтисодий жиҳатдан энг ривожланган мамлакатлардан бири. Ялпи ички маҳсулотда саноатнинг улуши 24,5%, қишлоқ, ўрмон хўжалиги ва балиқчиликнинг улуши 9%. М. пахта, шакарқамиш, кофе етиштиришда, нефть, газ, кумуш, рух, қўрғошин, олтингугурт, симоб қазиб олишда дунёда оддинги ўринларда туради.
Саноатида иқтисодий фаол аҳолининг 15,3% банд. Муҳим тармоқлари: кончилик, нефтни қайта ишлаш, нефть кимёси, металлургия, қурилиш, тўқимачилик, озиқ-овқат, машинасозлик саноати. Нефтьгаз саноати ва уларни қайта ишлаш корхоналари М. қўлтиғи соҳилида, кончилик ва металлургия саноати Мексика тоғлиги шим.да, и.ч. саноати корхоналари йирик шаҳарларда жойлашган. Кумир саноати муҳим ўрин олади. Веракрус, Тампико, Минатитлан, Мехико ва Саламанка ш.лари нефть кимёсининг, Монтеррей, Монклова, Мехико атрофлари қора металлургия, Мехико, Веракрус, Кананеа, Чиуауа, Торреон ш.лари рангли металлургия, Мехико, Толука, Пу-эбла машинасозлик ва металл ишлаш саноатининг асосий марказларидир. Бундан ташқари, дизеллар, т.й. вагонлари, автомобиллар, тўқимачилик машина-ускуналари, электротехника ва радиоэлектроника маҳсулотлари (шу жумладан, телевизорлар), станоклар, кемалар ишлаб чикаради. Энергетика, қурилиш ашёлари, кимё, фармацевтика, тўқимачилик, тикувчилик, кўн-пойабзал, озиқ-овқат саноати ҳам ривожланган. Ҳунармандчилик буюмлари и.ч.га алоҳида аҳамият берилади. Йилига 89,5 млрд. кВтсоат электр энергияси ҳосил қилинади (асосан, иссиқлик электр ст-яларида).
Қишлоқ хўжалигида иқтисодий фаол аҳолининг 27,8% банд, Қ.х. аҳолининг эҳтиёжини асосан таъминлайди ва маҳсулотининг бир қисмини экспорт қилади. Ерларнинг ‘/4 қисмига экин экилади, 3/4 қисми яйлов. Экин майдонининг 5,15 млн. га сунъий суғорилади. Ерларнинг кўп қисми қ.х. жамоалари — эхидога қарашли. Асосий тармоқ — деҳқончилик. Экспорт учун пахта, кофе, ички эҳтиёж учун шакарқамиш, маккажўхори, оқ жўхори, буғдой, шоли, ловия, картошка, соя экилади. Помидор, ер ёнғоқ, эртаги сабзавот, цитрус мевалар, ананас ва б. бир қанча тропик ва субтропик экинлар экспорт аҳамиятига эга. Кўп микдорда ёғоч тайёрланади. Чорвачилигида корамол, от, чўчқа, қўй ва эчки боқилади. Денгизларда балиқ ва денгиз жониворлари овланади.
Т.й. уз. — 26,4 минг км, автомобиль йўллари уз. — 242,3 минг км. 11 минг км нефть ва газ қувури бор. Барча штат ва шаҳарлари авиация ҳаво йўллари орқали туташтирилган. Мехико, Веракрус, Мерида, Монтеррейда катта аэро-портлар бор. Асосий денгиз портлари: Веракрус, Мехико, Тампико, Коаца-коалькос, Салина-Крус.
М. четга тайёр ва чала тайёр буюмлар, шунингдек, нефть ва нефть маҳсуолотлари, пахта, кофе, денгиз, кончилик саноати ва рангли металлургия маҳсулотлари чиқаради. Четдан чала тайёр буюмлар, машина ва асбоб-ускуналар, истеъмол моллари сотиб олади. Савдо-сотикдаги асосий мижозлари: АҚШ, Канада, Япония, Лотин Америкаси ва Европа мамлакатлари. Чет эл туризми ривожланган. Пул бирлиги — М. песоси.
Тиббий хизмати. М.да, асосан, давлат тиббий хизмат тизими йўлга қўйилган. Врачлар ун-тлар ҳузуридаги 4 та тиббиёт ф-тида тайёрланади. Акапулько, Куэрнавака, Орисаба, Веракрус каби курортлари бор.
Маорифи, илмий ва маданий-маърифий муассасалари. Бошланғич мактабда ўқиш муддати — 6 й., ўрта мактабда 5 ва 6 й. 6—15 ёшдаги болалар учун бошланғич таълим — бепул. Давлат мактабларидан ташқари, кўпгина хусусий мактаблар ҳам бор. Мамлакатда 189 та олий ўқув юрти, шу жумладан, 60 та ун-т мавжуд. Энг йириклари,: Мехикодаги М. миллий мухтор унти (1551), Миллий политехника ин-ти (1936), Гвадалахара, Морелия, Пуэбладаги ун-тлар. Илмий муассасалари: М. тиллар академияси, М. тарих академияси (1940), Миллий табиий фанлар академияси (1884), Миллий тарих ва геогр. академияси (1925), М. миллий тиббиёт академияси (1864), ядровий, тиббийбиол. тадқиқот марказлари, Панамерика кимё ин-ти, Миллий математика мактаби. 30 дан ортиқ бошқа и.т. муассасалари ва 60 дан зиёд илмий жамият ва уюшмалар мавжуд. Мамлакатнинг энг катта кутубхонаси — Мехикодаги Миллий кутубхона (1833), бошқа шаҳар ва ун-тларда ҳам йирик кутубхоналар бор. Музейлари: Замонавий санъат музейи (1964), Миллий антропология музейи (1825), Миллий тарих музейи (1825), Санкарлос рангтасвир ва ҳайкалтарошлик галереяси (1785) ва б.
Матбуоти, радиоэшиттириши ва телекўрсатуви. М.да 2 мингдан кўпроқ даврий нашр, шу жумладан, 227 та кундалик газ. чиқади. Энг нуфузлилари: «Диа» («Кун», 1962 й.дан), «Ин-формадор» («Хабарчи», 1917 й.дан), «Универсаль» (1916 й.дан), «Уно мае уно» («Бир плюс бир», 1977 й.дан), «Эксельсиор» (1917 й.дан), «Эральдо де Мехико» («Мексика хабарномаси», 1965 й.дан); Информасьонес Мехиканас — Информекс Миллий ахборот агентлиги акциядорлик жамияти бўлиб, 1960 й.да тузилган. Нотисиас Мехиканас — Нотимекс хукумат ахборот агентлиги бўлиб, 1968 й.да ташкил этилган. М.да мингдан кўпроқ радио ва 700 дан ортиқ телест-я бор. М.нинг етакчи «Телевиса» телекўрсатув тижорат консорциуми 1973 й. тузилган. Миллий радио ва телевидение саноати палатаси 1942 й. ташкил этилган.
Адабиёти 16-а.га кадар туб жой индейс қабилалари тилларида, испанлар босиб олганидан кейин испан тилида ривожланди. Мустамлакачиликдан аввалги даврда майя (3—9-а.лар) ва ацтеклар (14—16-а.лар) адабиёти ғоят равнақтогши. Мустамлакачилик давридаги адабиёт европача анъаналар йўлидан борди. Халқ оғзаки ижодиёти ҳам узлуксиз ривожланиб адабиётга кучли таъсир этиб турди.
Испан гуманист маърифатпарвари Б. де Лас Касас адабиётнинг ривожида катта роль ўйнади. Испан тилида илк бор Э. Картеснинг «Испан қиролларига мак-тублар», Б. Диас дель Кастильонинг «Янги Испания истилочиларининг асл тарихи» асарлари вужудга келди. Б. де Вальбуэнанинг «Мексиканинг латофати» достони (1604) М. мавзуидаги биринчи асар бўлди. 17-а. адабиётида шеърият асосий ўринни эгаллади. 18-а. да Р. Ландиварнинг «Мексика қишлоғи» (1781), Ф. Клавихеронинг «Мексиканинг қадимги тарихи» (1780—81) достонлари майдонга келди. Мустақиллик учун кураш йилларида (1810—24) А. Кинтан Роонинг инқилобий шеърлари шуҳрат қозонди (миллий мадҳия —«Ўн олтинчи сентябрь» ва б.). X. X. Фернандес де Лисарданинг «Перикильо Сарниенто» романида мустамлакачилик тузуми қаттиқ танқид қилинди.
Мустақил М. адабиётида пайдо бўлган биринчи бадиий йўналиш романтизм эди. М. Акунья, Г. Приетонинг шеърлари ва М. Пайно («Шайтоннинг найранглари»), Л. Инклан («Астусиа...»)нинг М. миллий мустақиллигини ҳаққоний ва бадиий тасвирлаган тари-хий романлари романтизм руҳида ёзилди. 19-а.да М. шеъриятида модернизм пайдо бўлди (М. X. Отон, С. Диас Мирон, А. Нерво ва б.)
19-а. охирида, П. Диас диктатурам даврида насрий реалистик тамойил вужудга келди. Р. Дельгадо, X. Лопес Портильо-и-Рохас романларида мамлакат ижтимоийсиёсий ҳаётининг қарама-қаршилиги ва иллатлари фош этилди. 1910—17 й.лардаги буржуадемократик инқилоб М.да таракдийпар-вар адабиётнинг ривожланишига сабаб бўлди. М. Асуэланинг «Пастдагилар» (1916) романида курашаётган халқсиймоси ва оммавий ҳаракатлар акс эттирилган. М. Л. Гусман («Бургут билан илон», 1928), Г. Лопес-и-Фуэнтес («Ҳарбий лагер», 1931; «Менинг генералим», 1934) ва б. ёзувчиларнинг асарлари ҳам шу рухда ёзилди.
20-а.нинг йирик шоирлари (Р. Лопес Веларде, Э. Гонсалес Мартинес, К. Пельисер)нинг асарларида халқнинг маънавий ҳаёти ва миллий турмуши ёрқин акс эттирилган. М. насри 50-й.ларнинг ўрталаридан яна юксала бошлади. Романнавислар миллий воқеликни бадиий тадқиқ қилишни чуқурлаштира бориб, умумбашарий муаммоларни кўтариб чиқди. А. Яньеснинг «Жала олдидан», X. Рульфонинг «Педро Парамо», Нобель мукофоти совриндори К. Фуэнтеснинг «Ўта тиниқ соҳа», «Артемио Круснинг ўлими», Росарио Кастельяноснинг «Зулматдаги ибодат» романлари ана шундай асарлардир. Кейинги йиллар адиблари ҳоз. замон миллий воқелигини ўрганиб, азалий инсоний муаммоларни янги шароитда ҳал этишга интилмоқда.
Меъморлиги. Қад. даврда (16-а.гача) М. ҳудудида индейслар маданиятининг қатор соҳалари равнақ топган. Мил. ав. 1минг йилликда меъморлик айниқса юксалди. М. марказий вилоятларида, жан.да ва Юкатан я. о.да шаҳарлар бар-по этилди. Ольмеклар маҳобатли иншо-отлар, қад. маданиятга эга бўлган майя халқи зинапояли эҳром (пирамида) шаклидаги улкан ибодатхоналар (Чолуладаги эхром асосининг бир томони 440 м) ва рангбаранг нақшлар б-н безатилган гумбазли бинолар қуришган.
Мустамлака даври (16—19-а, бошлари)да М.да шахарсозлик ривожланди. Бинолар испанча услубда қурилди, шу б-н бирга, меъморликда маҳаллий анъана ҳам ўз аксини тодди. 17-а.дан бошлаб барокко услуби пайдо бўлди (Морелиядаги собор, 1640—1705; Ме-хикодаги Миллий сарой, 1692—99; Ла Професа черкови, 1714—20; Саграрио Метрополитано черкови, 1749—68; Гвадалахарадаги Санта-Моника черкови, 1720—33; Тласкала яқинидаги Санта-Мария де Окотлан черкови, 1745— 60 ва ҳ. к.).
19-а.да испан, итальян ва француз усталари етакчи роль ўйнади. 19-а.нинг 2-ярми — 20-а. бошларида Мехикода йирик бинолар қурилди, янги магистраллар очилди. Бинолар бетон, темир, темир-бетондан қурила бошлади. 1949— 54 й.ларда Мехикода К. Ласо раҳбарлигида қурилган Ун-т шаҳарчаси 20-а. ўрталаридаги М. меъморлигининг энг яхши хусусиятларини акс эттирган; гўзал жойда қурилган бу шаҳарча ўқув, спорт ва турар жой биноларидан иборат бўлиб, меъморлик б-н маҳобатлидекоратив санъат маҳсулидир. 50—80-й.ларда М.да зилзилага чидамли кўп қаватли турар жой ва жамоат бинолари қад кўтарди. Мехикода бир қанча турар жой даҳалари ва йўлдош-шаҳарлар пайдо бўлди. Ацтек стадиони, Спорт саройи қурилди.
Тасвирий санъати жуда қад. бўлиб, мил. ав. 2-минг й.ликдан бошлаб ривожланган. Бу даврга мансуб тош ва терракотадан ясалган ҳайкалчалар, шаклдор идишлар сақланиб қолган. Мил. ав. 1минг й.лиқда М. қўлтиғи бўйида яшовчи ольмеклар ҳоз. Веракрус ва Таваско штатларида қабариқ тош ёд-горликлар, ибодатхоналар курганлар, тош тобутлар, одам ва ҳайвон қиёфасидаги илохлар ясаганлар. Мил. 1минг й.ликда тотонаклар, сапотеклар, май-ялар гўзал амалий ва тасвирий санъат намуналарини яратдилар. 10—16-а,лар санъатида ҳарбий манзаралар, даҳшатли сиймолар, мураккаб безаклар устунлик қила бошлади.
Мустамлака даврида черковларнинг сирти ва ичи хилма-хил ўймакорлик услубида безатилди, айниқса, 18-а.да ультрабарокко (ҳашамдорлик) ривож топди, ёғоч ўймакорлиги усулида рангбаранг ҳайкаллар ясаш, диний мавзудаги рангтасвир ва одамлар қиёфасини чизиш (Б. де Эчаве, М. Кабрера), кейинчалик академик ҳайкалтарошлик (М. Тольса) урф бўлди.
19-а,да М. тасвирий санъатида Европа бадиий маданияти ўзига йўл оча бошлади. Шу б-н бирга, тасвирий санъ-атда миллий мавзуга қизиқиш бошланди. 19- а. охири — 20-а.бошларида М.
тасвирий санъатига Европадаги янги бадиий оқимлар («модерн», импрессионизм) таъсир эта бошлади. Бир қанча санъаткорлар (X. Мурильо, С. Эрран) М. санъатини тиклаш, замонавий миллий услуб яратиш ғоясини олға сурдилар. X. Г. Посада эса халқ бадиий анъаналари б-н боғлиқ инқилобийдемократик сатирик графикага асос солди. 50—60-й. ларда маҳобатли тасвирий санъатда янги меъморлик бинолари б-н боғлиқ асарлар (безакли мозаика, бўртиқ мозаика, нақшлар) асосий ўрин тута бошлади. М.да тасвирий санъат ва графикага Караганда замонавий ҳайкалтарошлик камроқ тараққий этди. М. халқ санъатида индейс ва испан санъати анъаналари қўшилиб кетган.
Мусиқаси. М. мусиқаси қадимдан ўзига хос ва бой. Маҳаллий аҳоли, жумладан, қад. ацтеклар турмушида (мас, диний ва ибодат маросимларида, иш пайтларида) мусика катта роль ўйнаган. Бир қанча шаҳарларда махсус мусика мактаблари бўлган. Бирмунча соф «индейс мусиқаси» айрим чекка жойлардаги туб аҳоли ўртасида ҳануз сақланиб қолган. Ҳоз. М. ҳудудининг катта қисмида испан ва креол мусиқа маданияти таъсирида индейс мусиқаси ҳам учраб туради. Қад. чолғу асбоблари — гитара ҳамда унга ўхшаш гитаррон ва харанита, скрипка, арфа, труба кўпдан машҳур.
Профессионал мусиқа 16-а.дан ривожлана бошлади, 19-а. бошларидан пойтахт ва йирик шаҳарларда итальян композиторларининг опералари қўйилди. 1825 й. Мехикода биринчи мусиқа академияси, 1826 й. симфоник оркестр пайдо бўлди. 1866 й. консерватория очилди. 19-а.нинг ўрталаридан опера жанрида ишлайдиган миллий композиторлар пайдо бўла бошлади. С. Реву-эльтас ва Ч. Чавес (20-а. нинг 1-ярми) миллий композиторлар мактабининг асосчиларидир. Композиторлар Л. Санди, Д. Аяла, Б. Галиндо, Р. Альфтер, дирижёр Л. Эррера де ла Фуэнте, скрипками Г. Шеринг, пианиночилар К. Барахас ва М. Т. Кастрильон, гитарачи А. Брибьеска, ашулачилар X. Арая, Э. Касановас етакчи мусиқа арбобларидир. Мехикода Миллий симфоник оркестр, Ун-т симфоник оркестри, Миллий опера, ун-т ҳузурида олий мусиқа мактаби ишлайди. Бир қанча штатларда симфоник оркестрлар бор. Халқ мусиқасини ижро этадиган кўплаб вокал-инструментал ансамбллар катта муваффақият қозонган.
М.да балет санъати айниқса ривож топган. М. хореография санъати рақс фольклори ва индейсларнинг қад. рақслари б-н испан раққосларининг анъаналари заминида пайдо бўлган. Ҳоз. саҳна рақси 30-й.ларда америкача «модерн» рақси таъсирида таркиб топа бошлаган. Фольклор б-н «модерн» рақсининг қўшилишидан ўзига хос миллий рақс шакллари пайдо бўлди. 1966 й.дан Мехикода ҳар йили халқаро рақс танловлари ўтказилади. 1947 й.дан Миллий балет, 70-й.лардан М. рақси академиясининг замонавий балет жамоаси, мустақил балет труппаси ва б. ишлаб турибди. М. фольклор балети чет элларда ҳам жуда машҳур.
Театри. М. театр санъати қад. индейсларнинг диний маросимлари асосида вужудга келган. Афсоналар асосида диний, дунёвий ва ҳажвий томошалар кўрсатилган. М. 16-а.да европаликлар томонидан истило қилинганидан кейин халқ санъати қувғинга учради. Аммо черковнинг қаршилигига қарамай, 1597 й.дан Мехикода «Комедия уйи» театри ишлай бошлади, 1670 й. биринчи доимий «Колисео» халқ театри ишга тушди, Гвадалахара (1758), Веракрус (1787) ш.ларида ҳам доимий театрлар очилди. 1923 й. Драматурглар уюшмаси миллий театр маданиятини яратишда фаол иштирок этди. 1946 й. Мехикода Миллий нафис санъат ин-ти, унинг ҳузурида эса актёрлар ва реж.лар тай-ёрлайдиган мактаб очилди. Энг машҳур театрлари: «Хименес Руэда», «Идальго», «Хода», «Реформа», «Инсурхентес», Болалар театри, «Гиньол» қўғир-чоқ театри ва б.
Киноси. 19-а. охиридан кинохроника пайдо бўлди, 1905 й. биринчи бадиий фильм кўйилди. 1910 й.да М. мустақиллик кураши ҳақидаги «Алам ҳайқириғи» фильми, қисқа метражли комедия ва мелодрамалар чиқарилди. 30-й. лардан овозли кино ривожлана бошлади. С. М. Эйзенштейн бошчилигида 1931— 32 й.ларда М. ҳақидаги фильм яратилиши М. кино арбоблари ҳаётида катта воқеа бўлди. 20-а. 30—40-й.ларида яратилган фильмларда М.даги ижтимоий низолар, халқ ҳаёти акс эттирилди. «Мария Канделярия» (1944), «Дурдона» (1947), «Рио Эскондидо» (1948), «Қишлоқи қиз» (1949) каби бадиий жиҳатдан юксак кинофильмлар бутун дунёга ма-шҳур бўлди. М. кино санъатининг кей-инги энг яхши асарлари: «Ғишт терувчилар» (реж. X. Фоне), «Жанубдаги уй» (реж. С. Ольхович), «Пасткаш одамлар» (реж. X. Эстрада),’ «Хуан Перес Холоте» (реж. А. Бурнс), «100-меридиан» (реж. А. Хоскович). М.да йилига 70 дан ортиқ бадиий фильм ишланади, 2000 кинотеатр бор, Ўзбекистон — М. муиосабатлари. Гарчи Ўзбекистон б-н М. ўртасида савдо-иқтисодий ҳамкорлик соҳасида ҳукуматлараро битим тузилмаган бўлса ҳам, ўзаро савдо-сотиқ алоқалари йўлга қўйилган. ЎзР б-н М. ўртасидаги товар айланмаси 1998 й.да 1855,9 минг АҚШ долларини ташкил этди. «Савдо-иқтисодий ҳамкорлик» ва «Инвестицияларни рағбатлантириш ҳамда ўзаро ҳимоя қилиш» тўғрисида шартномалар тузиш масаласи кўриб чиқилаётир.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.