Meksika toğligi
Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 400-b. — ziyouz.com
Meksika toğligi - Şim. Amerikaning jan. qismidagi toğlik, Meksika hududining katta qismini egallagan. Mayd. 1,2 mln. km2. Keng yassitoğlik va uni örab olgan toğ tizmalaridan iborat. Şim.da Buyuk tekisliklar va Kolorado platosiga tutaş. Aksari qismining bal. 1000—2000 m. M.t.ning şarqiy çekkasida Şarqiy Syerra-Madre toğlari, ğarbida Ğarbiy Syerra-Madre toğlari bor. Jan.da öçgan va harakatdagi vulkanlar joylaşgan. Orisaba vulkani (5700 m) M.t. va Meksikadagi eng baland çöqqidir. M.t.ning zamini ohaktoş, qumtoş, mergeldan tuzilgan. Katta maydonlarni lavalar va allyuviy yotqiziqlar qoplagan. Rangli va nodir metall konlari topilgan.
Iqlimi tropik iqlim, jan.da sernam, şim.da quruq. Yanv.ning örtaça t-rasi 9—14°, ba'zan şamollar ta'sirida t-ra —20° gaça pasayadi. Iyulning örtaça t-rasi 15—20°. Yillik yoğin şim.da va içki r-nlarida 200— 400 mm dan taşqi yon bağirlarida 2000—3000 mm gaça. M.t.ning şim.dagi oqar suvlar mavsumiy xarakterga ega. Köllari şör suvli. Jan. dagi daryolar sevsuv, tektonik köl köp. Tuprogi şim.da gipeli va karbonatli, jan.da böz, qönğir va qizil tuproqlar. M.t. ösimlik dunyosiga boy (8 mingdan ortiq endemik tur bor). Kaktus, agava, yukka, tikanli butalar, jan.da savanna ösimliklari ösadi.Toğlarning sernam yon bağirlarida tropik örmonlar, 4000— 4500 m balandlikda subalp va alp ötloqlari mintaqasi mavjud. Hayvonot dunyosi, asosan, Nearktika zoogeografik oblastiga mansub. Aholi siyrak, faqat vodiy va soyliklarda yaşaydi. Çorvaçilik va dehqonçilik rivojlangan.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
МЕКСИКА ТОҒЛИГИ - Шим. Американинг жан. қисмидаги тоғлик, Мексика ҳудудининг катта қисмини эгаллаган. Майд. 1,2 млн. км2. Кенг ясситоғлик ва уни ўраб олган тоғ тизмаларидан иборат. Шим.да Буюк текисликлар ва Колорадо платосига туташ. Аксари қисмининг бал. 1000—2000 м. М.т.нинг шарқий чеккасида Шарқий Сьерра-Мадре тоғлари, ғарбида Ғарбий Сьерра-Мадре тоғлари бор. Жан.да ўчган ва ҳаракатдаги вулканлар жойлашган. Орисаба вулкани (5700 м) М.т. ва Мексикадаги энг баланд чўққидир. М.т.нинг замини оҳактош, қумтош, мергелдан тузилган. Катта майдонларни лавалар ва аллювий ётқизиқлар қоплаган. Рангли ва нодир металл конлари топилган.
Иқлими тропик иқлим, жан.да сернам, шим.да қуруқ. Янв.нинг ўртача т-раси 9—14°, баъзан шамоллар таъсирида т-ра —20° гача пасаяди. Июлнинг ўртача т-раси 15—20°. Йиллик ёғин шим.да ва ички р-нларида 200— 400 мм дан ташқи ён бағирларида 2000—3000 мм гача. М.т.нинг шим.даги оқар сувлар мавсумий характерга эга. Кўллари шўр сувли. Жан. даги дарёлар севсув, тектоник кўл кўп. Тупроги шим.да гипели ва карбонатли, жан.да бўз, қўнғир ва қизил тупроқлар. М.т. ўсимлик дунёсига бой (8 мингдан ортиқ эндемик тур бор). Кактус, агава, юкка, тиканли буталар, жан.да саванна ўсимликлари ўсади.Тоғларнинг сернам ён бағирларида тропик ўрмонлар, 4000— 4500 м баландликда субальп ва альп ўтлоқлари минтақаси мавжуд. Ҳайвонот дунёси, асосан, Неарктика зоогеографик областига мансуб. Аҳоли сийрак, фақат водий ва сойликларда яшайди. Чорвачилик ва деҳқончилик ривожланган.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.