Meliorativ rayonlaştiriş
Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 406–407-b. — ziyouz.com
Meliorativ rayonlaştiriş — yer va suv resurslaridan unumli foydalaniş maqsadida melioratsiya obyekti (hududi — vodiy, voha, xöjalik)ni iqlim, tuproq va gidrogeologik şaroitlarga köra, region, oblast, zona, r-n va kiçik r-nlarga böliş. M.r. tabiiy şaroitlarning xususiyatlari va xöjalik yuritiş ahvolining aks ta'sirini nazarda tutgan holda yerlarning meliorativ holati körsatkiçlarini atrofliça örganişga asoslanadi. Keyingi 20—35 y. içida tuproq-meliorativ va gidrogeologik-meliorativ rayonlaştiriş uslubiyati (B. Fedotov. M. Pankov, L. Rozov, V. Kovda, D. Kats, M. Krilov, N. Hojiboyev va b.) işlab çiqildi. Suğorma dehqonçilik r-nlaridagi tajribasuğoriş st-yalari va ilğor xöjaliklarda ötkazilgan köp yillik tadqiqotlar asosida gidromodul böyiça rayonlaştiriş usullari ham işlab çiqilgan (V. Legostayev, B. Konkov, B. Fyodorov va b.). Alohida xöjalik dalalari va yer massivlari böyiça M.r. agromeli-orativ rayonlaştiriş deyiladi. Umumiy majmuada gidrotexnik melioratsiyaning fundamental ahami-yati, ularning melioratsiya obyektining gidrologik va tuproq şaroitlariga ta'sir etiş xususiyatlari takso-nomik birliklar (meliorativ oblast, r-n, kiçik r-n, uçastka)ni ajratiş uçun asos böladi; ularning doirasida meliorativ majmuaning tabaqalaştirilgan parametrlari (şör yuviş va suğoriş normalari, suv beriş texnikasi elementlari, drenaj tipi va uning jadalligi va b.) meliorativ holat körsatkiçlarini boşqariladigan tartibga solişni va optimal meliorativ rejimni ta'minlaydi. Suğoriladigan yerlarni r-nlaştirişda sizot suvlarning oqib çiqişining gidrogeologik şaroitlari katta ahamiyatga ega. Şunga köra, sizot suvlari yetarli darajada va kuçsiz oqib çiqib ketadigan, amalda çiqib ketmaydigan meliorativ zonalarga bölinadi. Suğoriladigan vohalar va zaxi qoçiriladigan maydonlar geomorfologik tuzilişining öziga xosligi, gidrogeologik, tuproq jarayonlari şaroiti, yönalişi alohida axdmiyatga ega.
Litologomorfologik, gidrogeologik va tuproq şaroitlari turliça bölgan katta xududni M.r.da bir zona içida bir neçtadan meliorativ oblastlar, r-nlar, bir neça kiçik r-nlar bölişi mumkin. Mas, Qarşi çölini M.r. da 2 ta zona (böz va çöl), 6 ta meliorativ oblast, 15 ta r-n, 31 ta kiçik r-n farqlangan (M. M. Rasulov, 1976). Suğoriladigan yerlarni M.r.da qöllaniladigan tadbirlarni belgilaşda yerdan foydalaniş koeffitsiyenti ham hisobga olinadi.
M.r.da har bir meliorativ oblast, r-n, kiçik r-n va ulardagi tuproq guruhi uçun tavsiya etiladigan tadbirlar turi, tarkibi va kölami obyektning tabiiy hamda irrigatsion-xöjalik şaroitlarini atrofliça xisobga olinib belgilanadi. M.r. bajariladigan işlarning texnik yeçimi uçun ilmiy asos böladi.
Abdurahim Ermatov, Ziyomiddin Artukmetov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
МЕЛИОРАТИВ РАЙОНЛАШТИРИШ — ер ва сув ресурсларидан унумли фойдаланиш мақсадида мелиорация объекти (ҳудуди — водий, воҳа, хўжалик)ни иқлим, тупроқ ва гидрогеологик шароитларга кўра, регион, область, зона, р-н ва кичик р-нларга бўлиш. М.р. табиий шароитларнинг хусусиятлари ва хўжалик юритиш аҳволининг акс таъсирини назарда тутган ҳолда ерларнинг мелиоратив ҳолати кўрсаткичларини атрофлича ўрганишга асосланади. Кейинги 20—35 й. ичида тупроқ-мелиоратив ва гидрогеологик-мелиоратив районлаштириш услубияти (Б. Федотов. М. Панков, Л. Розов, В. Ковда, Д. Кац, М. Крилов, Н. Ҳожибоев ва б.) ишлаб чиқилди. Суғорма деҳқончилик р-нларидаги тажрибасуғориш ст-ялари ва илғор хўжаликларда ўтказилган кўп йиллик тадқиқотлар асосида гидромодуль бўйича районлаштириш усуллари ҳам ишлаб чиқилган (В. Легостаев, Б. Коньков, Б. Фёдоров ва б.). Алоҳида хўжалик далалари ва ер массивлари бўйича М.р. агромели-оратив районлаштириш дейилади. Умумий мажмуада гидротехник мелиорациянинг фундаментал аҳами-яти, уларнинг мелиорация объектининг гидрологик ва тупроқ шароитларига таъсир этиш хусусиятлари таксо-номик бирликлар (мелиоратив область, р-н, кичик р-н, участка)ни ажратиш учун асос бўлади; уларнинг доирасида мелиоратив мажмуанинг табақалаштирилган параметрлари (шўр ювиш ва суғориш нормалари, сув бериш техникаси элементлари, дренаж типи ва унинг жадаллиги ва б.) мелиоратив ҳолат кўрсаткичларини бошқариладиган тартибга солишни ва оптимал мелиоратив режимни таъминлайди. Суғориладиган ерларни р-нлаштиришда сизот сувларнинг оқиб чиқишининг гидрогеологик шароитлари катта аҳамиятга эга. Шунга кўра, сизот сувлари етарли даражада ва кучсиз оқиб чиқиб кетадиган, амалда чиқиб кетмайдиган мелиоратив зоналарга бўлинади. Суғориладиган воҳалар ва захи қочириладиган майдонлар геоморфологик тузилишининг ўзига хослиги, гидрогеологик, тупроқ жараёнлари шароити, йўналиши алоҳида ахдмиятга эга.
Литологоморфологик, гидрогеологик ва тупроқ шароитлари турлича бўлган катта худудни М.р.да бир зона ичида бир нечтадан мелиоратив областлар, р-нлар, бир неча кичик р-нлар бўлиши мумкин. Мас, Қарши чўлини М.р. да 2 та зона (бўз ва чўл), 6 та мелиоратив область, 15 та р-н, 31 та кичик р-н фарқланган (М. М. Расулов, 1976). Суғориладиган ерларни М.р.да қўлланиладиган тадбирларни белгилашда ердан фойдаланиш коэффициенти ҳам ҳисобга олинади.
М.р.да ҳар бир мелиоратив область, р-н, кичик р-н ва улардаги тупроқ гуруҳи учун тавсия этиладиган тадбирлар тури, таркиби ва кўлами объектнинг табиий ҳамда ирригацион-хўжалик шароитларини атрофлича хисобга олиниб белгиланади. М.р. бажариладиган ишларнинг техник ечими учун илмий асос бўлади.
Абдураҳим Эрматов, Зиёмиддин Артукметов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.