Meliorativ tuproqşunoslik
Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 407–408-b. — ziyouz.com
Meliorativ tuproqşunoslik M Ye L I O R A T I V TUPROQŞUNOSLIK — yerning noqulay tabiiy şaroitlarini (iqlim, tuproq eroziyasi, yer köçişi, surilişi, sel oqimi, qum köçişi, şörlaniş, botqoqlaniş, qurğoqçilik, gidrologiya va gidrogeologiya şaroitlarini) örganadigan fan, tuproqşunosliktmg bölimlaridan biri. M.t.ning asosiy vazifalari: yangi hududlarda irrigatsiyameli-orativ özlaştiriş maqsadlarida yer massivlarini töğri tanlaş, yangi suğoriladigan yerlar unumdorligini oşiriş hamda şör yuviş va b. tadbirlarni asoslab beriş, melioratsiya natijasida kelib çiqişi mumkin bölgan salbiy oqibatlarning oldindan taxminlaş hamda ularning oldini oliş uçun tavsiyalar işlab çiqiş, qadimdan suğoriladigan hududlarda tuproq şörini yöqotiş va unumdorligini oşiriş tadbirlarini işlab çiqib, tegişli tavsiyalar berişdan iborat.
M.t. geologiya, gidrologiya, geomorfologiya, litologiya, geokimyo, fizika, matematika, gidrotexnika, agronomiya va b. b-n çambarças boğliq. M.t. fanining şakllanişi va rivojlanişi sugorma dehqonçilik uçun yangi yerlarni özlaştiriş masalalari b-n boğliq. Örta Osiyo şörlangan tuprokdarini har tomonlama örganiş borasida V. A. Kovda, V. V. Yegorov, M. A. Pankov, O. K. Komilov, L. T. Tursunov va b.ning xizmatlari katta. Mirzaçölda dastlabki meliorativ tadqiqotlar 20-a. boşlarida boşlangan. Özbekistonda irrigatsion-melioratsiya işlari 1965 y.lardan boşlab keng kölamda olib borildi. M.t. q.x. uçun meliorativ jihatdan noqulay bölgan tuproklarni sinflaş va baholaş usullarini ta-komillaştiriş, navbatdagi i. t. işlari samaradorligini oşiriş, şörlangan yerlarni melioratsiyalaşning yangi uslublarini işlab çiqiş, irrigatsion-meliorativ özlaştiriş uçun yer massivlarini baholaş va tanlaş uslubini takomillaştiriş masalalari sohalarida rivojlantirilmoqda.
Mazkur masalalarni ijobiy hal etiş meliorativ, agromeliorativ, gidromodul r-nlaştiriş hamda şularga muvofiq holda meliorativ tadbirlar tizimini işlab çiqiş va qöllaş orqali amalga oşiriladi.
Özbekistonda şörlangan sugorma yerlar 1970 ming ga ni taşkil etadi. Şörxok tuproqli yerlar maydonining ortib borişi, agrotexnika va mineral öğitlardan, suğoriş tizimidan notöğri foydalaniş ekinlar hosildorligini kamaytirib yuboradi.
M.t. işlari yer kadastri va uning ballarini aniqlaşda muhim ahamiyat kasb etadi. M.t. masalalari b-n Yer resurslari davlat qömitasining Tuproqşunoslik va agrokimyo i.t. in-ti, Qişloq va suv xöjaligi vazirligi tizimidagi tegişli muassasalar, öquv yurtlarining tegişli kafedralari şuğullanadi.
Ld.: Kamilov O. K., Meliorotivnoye sostoyaniye i plodorodiye vnov osvoyennix poçv Golodnoy stepi, T., 1980.
Sobirjon Azimboyev.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
М Е Л И О Р А Т И В ТУПРОҚШУНОСЛИК — ернинг ноқулай табиий шароитларини (иқлим, тупроқ эрозияси, ер кўчиши, сурилиши, сел оқими, қум кўчиши, шўрланиш, ботқоқланиш, қурғоқчилик, гидрология ва гидрогеология шароитларини) ўрганадиган фан, тупроқшуносликтмг бўлимларидан бири. М.т.нинг асосий вазифалари: янги ҳудудларда ирригациямели-оратив ўзлаштириш мақсадларида ер массивларини тўғри танлаш, янги суғориладиган ерлар унумдорлигини ошириш ҳамда шўр ювиш ва б. тадбирларни асослаб бериш, мелиорация натижасида келиб чиқиши мумкин бўлган салбий оқибатларнинг олдиндан тахминлаш ҳамда уларнинг олдини олиш учун тавсиялар ишлаб чиқиш, қадимдан суғориладиган ҳудудларда тупроқ шўрини йўқотиш ва унумдорлигини ошириш тадбирларини ишлаб чиқиб, тегишли тавсиялар беришдан иборат.
М.т. геология, гидрология, геоморфология, литология, геокимё, физика, математика, гидротехника, агрономия ва б. б-н чамбарчас боғлиқ. М.т. фанининг шаклланиши ва ривожланиши сугорма деҳқончилик учун янги ерларни ўзлаштириш масалалари б-н боғлиқ. Ўрта Осиё шўрланган тупрокдарини ҳар томонлама ўрганиш борасида В. А. Ковда, В. В. Егоров, М. А. Панков, О. К. Комилов, Л. Т. Турсунов ва б.нинг хизматлари катта. Мирзачўлда дастлабки мелиоратив тадқиқотлар 20-а. бошларида бошланган. Ўзбекистонда ирригацион-мелиорация ишлари 1965 й.лардан бошлаб кенг кўламда олиб борилди. М.т. қ.х. учун мелиоратив жиҳатдан ноқулай бўлган тупрокларни синфлаш ва баҳолаш усулларини та-комиллаштириш, навбатдаги и. т. ишлари самарадорлигини ошириш, шўрланган ерларни мелиорациялашнинг янги услубларини ишлаб чиқиш, ирригацион-мелиоратив ўзлаштириш учун ер массивларини баҳолаш ва танлаш услубини такомиллаштириш масалалари соҳаларида ривожлантирилмоқда.
Мазкур масалаларни ижобий ҳал этиш мелиоратив, агромелиоратив, гидромодуль р-нлаштириш ҳамда шуларга мувофиқ ҳолда мелиоратив тадбирлар тизимини ишлаб чиқиш ва қўллаш орқали амалга оширилади.
Ўзбекистонда шўрланган сугорма ерлар 1970 минг га ни ташкил этади. Шўрхок тупроқли ерлар майдонининг ортиб бориши, агротехника ва минерал ўғитлардан, суғориш тизимидан нотўғри фойдаланиш экинлар ҳосилдорлигини камайтириб юборади.
М.т. ишлари ер кадастры ва унинг балларини аниқлашда муҳим аҳамият касб этади. М.т. масалалари б-н Ер ресурслари давлат қўмитасининг Тупроқшунослик ва агрокимё и.т. ин-ти, Қишлоқ ва сув хўжалиги вазирлиги тизимидаги тегишли муассасалар, ўқув юртларининг тегишли кафедралари шуғулланади.
Лд.: Камилов О. К., Мелиоротивное состояние и плодородие вновь освоенных почв Голодной степи, Т., 1980.
Собиржон Азимбоев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.