Memorial inşootlar

Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 412–413-b. — ziyouz.com

Memorial inşootlar (lot. memorialis — xotira) — atoqli arboblar, halok bölgan qaxramonlar va muhim tarixiy voqealar şarafiga bar-po etilgan badiiy majmua; tasviriy san'at asarlari (haykal, maqbara, qabr toşi, sağana, ehrom, zafar arki va b.). Muayyan bir ansamblni taşkil qiluvçi me'moriy yoki me'moriyhaykaltaroşlik asari ham M. i. sirasiga kiradi. M.i.ning eng kad. namunalari Misr ehromlaridir (q. Giza, Dayr ul-Bahr). Mil. av. 4-a.da Galikarnasda şoh Mavsol kabri bunyod etildi va u maqbara şaklidagi M.i.ning yaratilişiga asos buldi. Qad. Rimda harbiy yurişlardagi ğalabalar şarafiga zafar arki, ustunlar qatori örnatilgan. Qad. Xitoyda barpo etilgan memorial darvozalar, qabr ansambllari, Hindistondagi Tojmahal, Örta Osiyodagi Somoniylar maqbarasi, Amir Temur maqbarasi, Pahlavon Mahmud makbarasi, Yassaviy majmuasi, Şohizinda ansam-bliaati me'moriy yodgorliklar xalq M.i.ning noyob durdonalari hisoblanadi.

Yevropada 18—19-a.larda an'anaviy portret haykallar örnida köproq tabiat b-n uyğunlaşgan, atrofi boğ-park b-n öralgan yovvoyi tabiat yoki manzarali boğlar orasidagi M.i. [fransuz utopik loyihalari (E. L. Bulle), nemis (F. Jilli) me'morlarining köpgina maqbaralari] özaro uruşlarda, janglarda halok bölgan xalq qahramonlariga atab barpo etilgan (1812 y. Vatan uruşi ğalabasi şarafiga qurilgan yodgorlik, 1815, me'mori A. L. Vit-berg va b.). 19-a. davomida M.i. qurilmasi va tasavvurida ampir örni eklektika va soxta uslublar b-n almaştirildi, uning hisobiga yuzaki dabdabali, soxtatantanavorlik körinişiga ega bölgan M.i. qurildi (Rimdagi Viktor Emmanuil II, 1885— 1911, me'mori J. Sakkoni va b.). 20-a. 10— 30 y.laridagi köpgina M.i. 1jahon uruşi (1914—18 y.lar) qurbonlariga bağişlangan. Ular «Modern» an'analari va milliy romantizm oqimi b-n boğliqligi, inson tanasi mavzuini iştiyoq b-n majoziy tasvirlanganligi b-n ajralib turadi («Jahon iztiroblari», 1915, haykaltaroş I. D. Şadr; Rigadagi Birodarlik qabristoni ansambli, 1924—36, haykaltaroş K. Zale, me'mori A. Birzeniyek va b.). Bu davr me'moriy binolari va muzeylarida neoklassitsizm ruhi ustunlik qiladi (A. Linkoln memoriali, 1914—22, me'mori G. Beken; T. Jefferson memoriali, 1939—41, me'mori J. R. Poup va b., ikkovi ham Vaşingtonda). Ayniqsa, köp qirrali M. i. qurilişi 2ja-hon uruşidan key-in boşlandi, qurilişlar köpinça umumdavlat işi ruhida qabul qilindi. Faşizm terrori qurbonlari va uruşda halok bölganlarga, şuningdek, turli milliy tarixiy voqealarga bağişlangan murakkab me'moriy majmualar, ba'zan ğamginqayğuli, ba'zan esa yuqori jöşqin kayfiyatdagi şakllarda yaratildi (Florensiya yaqinidagi qabriston, 1959; me'mori F. Mak-Kim, U. Mid va S. Uayt, haykaltaroş E. Vo; Rim yaqinidagi Via Appia majmuasi, 1951; me'mori J. April va b., haykaltaroşlari F. Koçça, Mirko; Mostordagi halok bölgan xaloskorharbiylar memoriali, 1960—65, me'mori B. Bogdanoviç; Germaniyadagi faşistik konslager örnida barpo etilgan M.i.: Bu-xenvaldda, 1958, haykaltaroş F. Kre-mer, V. Grsimek va b. Bu inşootlar nafaqat halok bölganlar iztirobini eslatadi, balki fojiali voqealarga hamdardlikni, tarixga ongli munosabatda yondoşişni, insonlarni e'zozlaşni tarbiyalaydi.

Yangi bosqiçdagi tarixiy yodgorliklarning asosiy ahamiyatini muzeydagi ekspozitsiyaning özi egallamay (garçi u majmuaga kirmasa ham), balki me'moriy jihatdan nafis, ifodali, yaxlit organik, tabiiy relyefiga tektonik boğliq, şahar atrofidagi obyektiv qonunlarga asoslangan M.i. egalladi.

M.i. insonni vatan-parvarlik ruhida tarbiyalaşda, yorqin emotsional şaklda xalq tarixining mu-him bosqiçlarini eslatişda muhim rol öynaydi. Zamonaviy ustalar yirik ansambllarda epik qissalardagi qahramonlarning mahobatli haykallarini yaratişga intiladilar. Unda yetakçi rolni ta'sirçan ramziy-umumlaşma obrazlar egallaydi.

Özbekistonda 1941—45 y.larda halok bölgan jangçilar xotirasiga bağişlangan M.i.lar, Toşkentdagi harbiylar qabristoni yodgorligi me'morlikhaykaltaroşlik ansambli (1978—86; haykaltaroş V. Lunev, A. Rahmatullayev, L. Ryabsev; me'morlar L. Adamov, Ya. Afanasyev) uruşda jarohatlanib va-fot etgan va şu yerda dafn etilgan jangçilar xotirasiga bağişlangan. Nukus (1970), Çirçiq (1972), Guliston va b. şaharlarda ham köpgina şunday M.i. barpo etilgan.

«Jasorat» memorial majmuasi (1970) Toşkent zilzilasi (1966) oqibatlarini tugatişga bağişlangan yaxlit badiiy me'moriy asardir (1970; haykaltaroş D. B. Ryabiçev, me'mori S. R. Odilov).

Özbekiston mustaqillikka erişgandan söng prezident I. A. Karimov ta-şabbusi b-n buyuk ajdodlarimiz — Alişer Navoiy, Amir Temur, Mirzo Uluğbek, Mirzo Bobur, Bahouddin Naqşband, Imom Buxoriy, Ahmad al-Farğoniy, Termiziy, Moturidiy, Burhoniddin Marğinoniy va b.ning nomlari abadiylaştirilib, me'moriy majmualar va yodgorliklar barpo etildi. A. Navoiy (1991), Ahmad al-Fargoniy (1998), «Xotira maydoni» (1998), «Şahidlar xotirasi» (1999), Buxoriy yodgorlik majmuasi, Temuriylar tarixi davlat muzeyi va b. qurilişida yoğoç, ganç öymakorligi va amaliy bezak san'atining öziga xos milliy boy merosidan keng foydalanildi.

Q.: Dayr ul-bahr, Giza

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

МЕМОРИАЛ ИНШООТЛАР (лот. memorialis — хотира) — атоқли арбоблар, ҳалок бўлган қахрамонлар ва муҳим тарихий воқеалар шарафига бар-по этилган бадиий мажмуа; тасвирий санъат асарлари (ҳайкал, мақбара, қабр тоши, сағана, эҳром, зафар арки ва б.). Муайян бир ансамблни ташкил қилувчи меъморий ёки меъморийҳайкалтарошлик асари ҳам М. и. сирасига киради. М.и.нинг энг кад. намуналари Миср эҳромларидир (қ. Гиза, Дайр ул-Баҳр). Мил. ав. 4-а.да Галикарнасда шоҳ Мавсол кабри бунёд этилди ва у мақбара шаклидаги М.и.нинг яратилишига асос булди. Қад. Римда ҳарбий юришлардаги ғалабалар шарафига зафар арки, устунлар қатори ўрнатилган. Қад. Хитойда барпо этилган мемориал дарвозалар, қабр ансамбллари, Ҳиндистондаги Тожмаҳал, Ўрта Осиёдаги Сомонийлар мақбараси, Амир Темур мақбараси, Паҳлавон Маҳмуд макбараси, Яссавий мажмуаси, Шоҳизинда ансам-блиаати меъморий ёдгорликлар халқ М.и.нинг ноёб дурдоналари ҳисобланади.

Европада 18—19-а.ларда анъанавий портрет ҳайкаллар ўрнида кўпроқ табиат б-н уйғунлашган, атрофи боғ-парк б-н ўралган ёввойи табиат ёки манзарали боғлар орасидаги М.и. [француз утопик лойиҳалари (Э. Л. Булле), немис (Ф. Жилли) меъморларининг кўпгина мақбаралари] ўзаро урушларда, жангларда ҳалок бўлган халқ қаҳрамонларига атаб барпо этилган (1812 й. Ватан уруши ғалабаси шарафига қурилган ёдгорлик, 1815, меъмори А. Л. Вит-берг ва б.). 19-а. давомида М.и. қурилмаси ва тасаввурида ампир ўрни эклектика ва сохта услублар б-н алмаштирилди, унинг ҳисобига юзаки дабдабали, сохтатантанаворлик кўринишига эга бўлган М.и. қурилди (Римдаги Виктор Эммануил II, 1885— 1911, меъмори Ж. Саккони ва б.). 20-а. 10— 30 й.ларидаги кўпгина М.и. 1жаҳон уруши (1914—18 й.лар) қурбонларига бағишланган. Улар «Модерн» анъаналари ва миллий романтизм оқими б-н боғлиқлиги, инсон танаси мавзуини иштиёқ б-н мажозий тасвирланганлиги б-н ажралиб туради («Жаҳон изтироблари», 1915, ҳайкалтарош И. Д. Шадр; Ригадаги Биродарлик қабристони ансамбли, 1924—36, ҳайкалтарош К. Зале, меъмори А. Бирзениек ва б.). Бу давр меъморий бинолари ва музейларида неоклассицизм руҳи устунлик қилади (А. Линкольн мемориали, 1914—22, меъмори Г. Бэкен; Т. Жефферсон мемориали, 1939—41, меъмори Ж. Р. Поуп ва б., иккови ҳам Вашингтонда). Айниқса, кўп қиррали М. и. қурилиши 2жа-ҳон урушидан кей-ин бошланди, қурилишлар кўпинча умумдавлат иши руҳида қабул қилинди. Фашизм террори қурбонлари ва урушда ҳалок бўлганларга, шунингдек, турли миллий тарихий воқеаларга бағишланган мураккаб меъморий мажмуалар, баъзан ғамгинқайғули, баъзан эса юқори жўшқин кайфиятдаги шаклларда яратилди (Флоренция яқинидаги қабристон, 1959; меъмори Ф. Мак-Ким, У. Мид ва С. Уайт, ҳайкалтарош Э. Во; Рим яқинидаги Виа Аппиа мажмуаси, 1951; меъмори Ж. Април ва б., ҳайкалтарошлари Ф. Кочча, Мирко; Мостордаги ҳалок бўлган халоскорҳарбийлар мемориали, 1960—65, меъмори Б. Богданович; Германиядаги фашистик концлагер ўрнида барпо этилган М.и.: Бу-хенвальдда, 1958, ҳайкалтарош Ф. Кре-мер, В. Грцимек ва б. Бу иншоотлар нафақат ҳалок бўлганлар изтиробини эслатади, балки фожиали воқеаларга ҳамдардликни, тарихга онгли муносабатда ёндошишни, инсонларни эъзозлашни тарбиялайди.

Янги босқичдаги тарихий ёдгорликларнинг асосий аҳамиятини музейдаги экспозициянинг ўзи эгалламай (гарчи у мажмуага кирмаса ҳам), балки меъморий жиҳатдан нафис, ифодали, яхлит органик, табиий рельефига тектоник боғлиқ, шаҳар атрофидаги объектив қонунларга асосланган М.и. эгаллади.

М.и. инсонни ватан-парварлик руҳида тарбиялашда, ёрқин эмоционал шаклда халқ тарихининг му-ҳим босқичларини эслатишда муҳим роль ўйнайди. Замонавий усталар йирик ансамблларда эпик қиссалардаги қаҳрамонларнинг маҳобатли ҳайкалларини яратишга интиладилар. Унда етакчи ролни таъсирчан рамзий-умумлашма образлар эгаллайди.

Ўзбекистонда 1941—45 й.ларда ҳалок бўлган жангчилар хотирасига бағишланган М.и.лар, Тошкентдаги ҳарбийлар қабристони ёдгорлиги меъморликҳайкалтарошлик ансамбли (1978—86; ҳайкалтарош В. Лунев, А. Раҳматуллаев, Л. Рябцев; меъморлар Л. Адамов, Я. Афанасьев) урушда жароҳатланиб ва-фот этган ва шу ерда дафн этилган жангчилар хотирасига бағишланган. Нукус (1970), Чирчиқ (1972), Гулистон ва б. шаҳарларда ҳам кўпгина шундай М.и. барпо этилган.

«Жасорат» мемориал мажмуаси (1970) Тошкент зилзиласи (1966) оқибатларини тугатишга бағишланган яхлит бадиий меъморий асардир (1970; ҳайкалтарош Д. Б. Рябичев, меъмори С. Р. Одилов).

Ўзбекистон мустақилликка эришгандан сўнг президент И. А. Каримов та-шаббуси б-н буюк аждодларимиз — Алишер Навоий, Амир Темур, Мирзо Улуғбек, Мирзо Бобур, Баҳоуддин Нақшбанд, Имом Бухорий, Аҳмад ал-Фарғоний, Термизий, Мотуридий, Бурҳониддин Марғиноний ва б.нинг номлари абадийлаштирилиб, меъморий мажмуалар ва ёдгорликлар барпо этилди. А. Навоий (1991), Аҳмад ал-Фаргоний (1998), «Хотира майдони» (1998), «Шаҳидлар хотираси» (1999), Бухорий ёдгорлик мажмуаси, Темурийлар тарихи давлат музейи ва б. қурилишида ёғоч, ганч ўймакорлиги ва амалий безак санъатининг ўзига хос миллий бой меросидан кенг фойдаланилди.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.