Me'morlik
Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 479–483-b. — ziyouz.com
Me'morlik ME'MORLIK, arxitektura — foydalanişdagi maqsad va vazifalar, zamonaviy texnik imkoniyatlar va jamiyatning estetik karaşlaridan kelib çiqib bino va inşootlarni loyihalaş va quriş san'ati. Me'mor inson hayoti va faoliyati uçun zarur fazoviy muhitni tafakkur kuçi b-n avval ijodiy loyihada rejalab, uni amalda yuksak did va mahorat b-n bunyod etadi. M. asarlari qatoriga turli-tuman binolar, uy-joylar, me'moriy majmualar, maydonlar, şaharlar, ulardagi monu-mentlar, usti oçiq va yopiq inşootlar kiradi. Aholi yaşaydigan manzillar — qişloq, şahar va şaharçalarni rejalab taşkil etiş b-n M.ning jamlovçi, eng murakkab sohasi — şaharsozlik şuğullanadi. Tabiat manzaralari b-n boğliq muhitni bunyod etiş, boğlar yaratiş sohasi boğsozlik (boğ-park) san'atidir.
M. asari amaliy xizmati, vazifasidan taşqari ma'lum ğoyaviybadiiy mazmunni, öz davrini ifodalovçi me'moriy qiyofa — obrazni mujassam etadi, moddiy madaniyatning eng ma-hobatli va eng köp xarajatli, tarkibiy qismini taşkil qiladi; ayni vaqtda mahobatli san'at sifatida namoyon böladi. M. boşqa turli xil san'at namunalarini (haykaltaroşlik, öymakorlik, gançkorlik kabi) özida' mujassam etişi b-n san'atlar onasiga, fazoviy şakllar özaro mutanosib, hamohang bölişini nazarda tutib me'moriy kadimiyat yodgorliklari toşda qotib qolgan musiqaga öxşatiladi. Binoning mustahkam, inson uçun kerak va gözal bölişi M.ning ilk taraqqiyoti davridan hozirgaça asosiy omili hisoblanadi. Qad. dunyo tarixida maşhur bölgan yetti mö'jizatpk hammasi inson dahosi b-n yaratilgan me'moriy san'at asarlari bölgani bejiz emas.
Ötmiş davru davronlar töfonida juda köp mahobatli binolar nomnişonsiz tözib ketgan. Lekin asrlar oşa yetib kelgan buyuk me'moriy meros yodgorliklari zamirida M.ning yuksaliş samara va marralarini kuzatiş mumkin. Ayniqsa, moddiytexnika imkoniyatlari kengayişi, badiiy tarixiy tajriba ortişi natijasida M.ning uslubiy özgarişlari paydo böldi. Qad. Şarq va Misrda M.ning hali tarix bilmagan, odamlarni hayratda qoldiradigan mahobatli ehrom (piramida), zikkurat kabi ilohiy mafkura b-n boğliqulkan inşootlari qad. kötardi. Hozir ham Misr exromlarini hayrat b-n ziyorat etadilar. Yunonistonda bunyod etilgan antik, klassik davrlar uslubida (mil. av. 7-a.), örta asrlar Yevropa me'morligidagi roman (10—12-a.lar), gotika (12—15-a.lar) uslublarida ulkan binolar, xususan, ibodatxonalar bunyod etildi. Afina Akropoli tepasidagi mahobatli Parfenon, doriy kolonnalari qatori, ajoyib re-lyefli haykallari b-n hozirgaça klassik M.ning maşhur ramziga aylangan maktab, teatr, stadion, ibodatxona kabi yangi taqliddagi binolar qurildi. Gotika uslubiga xos çöziq ravoklar, nayzasimon şakllardagi bezaklar Ğarbiy Yevropa şaharlarining muqaddas ziyoratgohlariga aylangan. Reymsdagi Notr-Dam sobori (Fransiya, 13—14-a.lar) Uyğoniş davri — Renessans (15-a. oxiri — 16-a. boşlari) uslubi asosini qad. davr klassik me'morligi şaklu-şamoyilini yangi davr talab va im-koniyatlari zamini b-n boğlab qayta tiklaş va rivojlantiriş mahsulidir.
Klassik orderlar — ustunlar tizimi asosida keng kölamda murakkab me'moriy ansambllar, majmualar, katta şaharlar bunyod etildi. Klassik M. qonunqoidalari yangi zamon şaroitida noyob va nafis kompozitsiyalar yaratiş im-koniyatiga keng yöl oçib berdi.
Örta asrlar me'morligida 16-a. urtalaridan boşlab barokko uslubi keng tarqaldi. Binolar har jihatdan bezakdor bölişiga alohida e'tibor berildi. Keyinroq (17—19-a.lar) haşamatli bezaklardan qaytib, yangi davr uslubini topiş izlanişlari yaxşi natija berdi. Klassik va Renessans me'morligi tamoyillari erişgan yutuklaridan ijodiy foydalaniş natijasida klassitsizm uslubi paydo böldi. Ayniqsa, Ğarbiy Yevropa şaharlarida klassitsizm ruhidagi ajoyib me'moriy ansambllar yaratildi. 19-a.ning 1-yarmi va 20~a.ning boşlarida sanoatning rivojlanişi yangi tipdagi me'moriy inşootlar qurilişiga olib keldi. Fka, z-d, elektrostansiya, vokzal, elevator kabi sanoat binolari paydo böldi. Ayniqsa, metall, temir-beton konstruksiyalari va b. yangi quriliş materiallari (maxsus oyna, plastmassa va b.) M. imkoniyati ufqlarini baland kötardi, uslubiy izlanişlar ajoyib natijalar berdi. Quriliş maydoniga nihoyatda qudratli texnika va industriya kirib keldi. Bu esa osmonöpar baland, köp qavatli binolar tiklaş imkonini yaratdi. Binolar standart va takrorlanuvçi (tipovoy) qismlar asosida yiğilib, ni-hoyatda tez fursatda kurila boşladi. Yangi material, texnika, yangi talab va imkoniyatlar M.da yangi oqimlarni tez yuzaga çiqardi. Funksionistlar (AK.Ş da F. Rayt va b.) binoning gözalligi, uning şakli va funksiyasining uzviyligi, konstruksiyaning nafis, materiallarini tabiiy bölişiga boğliq deb ta'kidlasalar, boşqa bir guruh me'morlar (Germaniyada V. Gropius va b., «Bauxauz» ijodiy markazi) umuman yangi zamon me'morligida bezakdorlikka örin yöq, deb e'lon qilişdi. Quriliş texnikasi yutuq va imkoniyatlariga köproq e'tibor berib, M.ning ğoyaviybadiiy, hatto gözallik sifatlarini inkor etiş holatlari natijasida konstruktivizm oqimi paydo böldi. Ijodiy okimning köpligi M. obyektlari körinişida öz ifodasini topdi. Keyingi yarim asr davomida dunyoning har tomonida ham şaharsozlik san'ati misli körilmagan miqyosda ösib ketdi, ajoyib, gözal, zamonaviy şaharlar tarixan qisqa muddatda bunyod topmoqda. Hoz. zamon M.gida ilgari tarix bilmagan badiiy xususiyatlar sezilmoqda, ya'ni me'moriy san'atda çegara bilmas baynalmilal ruh va şakluşamoyil aniq sezilib qoldi. Şuning uçun ham M.da milliylik muammosi yana diqqat e'tiborni tortmoqda. Binobarin M., şaharsozlik, boğsozlik san'atlari sohasida i. t. işlari ham butun dunyo me'moriy merosini örganişga qaratilgan, ilğor me'morlik tajribalar ijodkor me'mor, rassom, talabalar saviyasini oşiriş uçun xizmat qilmoqda. M. olamidagi odatga köra, tarixiy kitoblar, asosan, qad. dunyo — Misr, Yunoniston, Rim va örta asrlardagi Yevropa davlatlari M.gini kengroq taxlil etadi. Osiyo davlatlari, Xitoy, Hindiston, Arabiston kabi qad. madaniyat markazlari M.gi nisbatan kam örganilgani uçun, ularning xalqaro ta'siri bir oz çeklanganday körinadi. Jumladan, Markaziy Osiyo M.gi, xususan, Özbekiston M.gi ham mutaxassislar tadqiqotida endigina yuz oçmoqda.
Özbekiston M.gi juda qadimiyligi, turli-tuman me'moriy yodgorliklari, yuksak nafosat mujassami bölgan mahobatli osori-atiqalari b-n diqqate'tiborni tortadi. Amudaryo va Sirdaryo oraliğidagi eng qad. madaniyat markazlari hozirgaça arxeologik yod-gorliklar qa'ridan ajoyib me'moriy xazinani namoyiş etmoqda (Sopollitepa, Qöyqirilgan qal'a, Tuproqqal'a, Afrosiyob, Varaxşa, Poykend, Qanqa kabi). Buxoro, Samarqand, Toş-kent, Xiva, Şahrisabz, Termiz, Qöqon kabi köhna şaharlar özining noyob me'moriy obidalari (Somoniylar maqbarasi, Mağoki Attori, Çaşmai Ayyub, Poyi kalon majmui, Labi hovuz majmui, Samarqand Registoni, undagi Uluğbek madrasasi, Şerdor madrasasi, Tillakori masjidmadrasa va b.) b-n dunyoga tanilgan. Özbekiston M.gi taraqqiyoti davrlari içida tarixan eng ajoyibi Amir Temur va temuriylar davri b-n uzviy boğliq bölib, uni Uyğoniş — Şarq Renessansi sifatida ta'riflaş odat bölib qolgan, «yer yuzining sayqali» Samarqand, «bilim va odob gumbazi» Keş — Şahrisabz şaharlari, ayniqsa Amir Temur sa'yehtimoli, me'moriy vayu-yati (valiylikning köpligi) va karomati tufayli tubdan qayta qurildi. Oqsaroy, Köksaroy köşklari, Dor us-Siyodat madrasasi, Kök gumbaz, Jome' masjid kabi mahobatli va haşamatli binolar qad kötardi. Şohizinda kabi me'moriy nekropol bunyod böldi. Köhna Keş gullab yaşnagan me'moriy boğistonga aylangani uçun Şahrisabz nomi b-n uluğlandi. Samarqand atrofida paydo bölgan marjon boğlar halqasi törida Dilkuşo köşki — Işratxona, Çilustun köşki, kiçik Oqsaroy köşki kabi xuşbiçim binolar, bir-biridan gözal Boği Dilkuşo, Boği Naqşi Jahon, Boği Şamol, Boği Çi-nor kabi boğlar umuman me'moriy boğsozlik san'ati ravnaqiga asos soldi. Hindistonga haqiqiy boğsozlik san'ati temuriyzoda Zahiriddin Bobur b-n kirib kelganini hind san'atşu-noslari e'tirof etişadi. Hatto örta asrlardagi Yevropa boğ-parklariga te-muriy boğlari ta'siri borligi sir emas. Xuddi şu davrda M. b-n boğliq ilm-fan risolalari yaratilgani e'ti-borni tortadi. Agar Muhammad Xorazmiy, Abu Nasr Forobiy, Birjondiy kabi allomalar asarlarida M.dagi garmoniyaga oid jihatlar mat. orqali asoslangan bölsa, Uluğbek atrofidagi olimlar faqat astronomiyaga doir tadqiqotlar b-n çeklanmay, M.ka doir risolalar yozişgan, boğsozlik haqida dasturilamal yaratilgan. 16-a.da Buxorodagi xalq me'morlari dastxati b-n yaratilgan nodir me'moriy çizmalar saqlangan (ÖzFAŞI fondida). Hoz. zamon M.gida keng qöllanilayotgan modul tizimi özbek me'morligida miqyos nomi b-n qadimdan ma'lum.
Özbekiston M.gi tarixini örganiş yölida ançagina samarali tadqiqotlar bajarildi. Ayniqsa, M. bunyodkori xalq me'morlari ijodini örganiş natijasida qad. zamonlardayoq unut bölgan ba'zi me'moriy qonunqoidalar siru asrori oçildi. Hatto uzoq Misrdagi piramidaehromlar loyihasi haqidagi keyingi ikki asr davomida olimlar bahs etib kelayotgan muammo özbek xalq me'morlari amalida saqlanib qolgan me'moriy alqonun-ulgutarh orqali oson yeçimini topdi.
Özbekiston M.gining asrlar davomida avloddan-avlodga ötib kelayotgan an'-analari, qonunqoidalari 19-a.— 20-a, boşlaridagi mustamlaka davrida keskin zarbaga uçradi. M. ijodkorlari ma'muriyat talabi ostida işlaşga majbur böldi. M.da ba'zi yangiliklar qatori qorişiq (eklektika), turli uslublar (rus, yevropa va b.) kirib kelayotgan kapitalistik talablar b-n hamohang böldi.
Xalq me'morligi ikkinçi keskin zarbaga Sovet tuzumi davrida uçradi. M. davlat monopoliyasiga uçragani uçun me'morlar ijodi va taşabbusi tamoman inkor etilgani natijasida joylardagi yirik qurilişlar, ayniqsa, şaxsiy binokorlik çeklab qöyildi, oqibatda tajribali xalq me'morlari oddiy quruvçi, hatto mardikor darajasiga tuşib qoldi. M. ijodi Moskva normativlari asosida bajarilişi milliy M.ni söndirib qöydi. «Şaklan milliy, mazmunan sotsialistik arxitektura» şiori 20-a. ning 2-yarmidan boşlab ba'zi ijodiy izlanişlarga yöl oçdi (Alişer Navoiy teatri, Muqimiy teatri binolari kabi). Öşa davrda yaratilgan diqqatga sazovor bi-nolarda xalq ustalari iştiroki b-n ijobiy natijalarga erişildi.
Mustaqil Özbekiston M. sohasida töğon bölgan ğayri talablarga barham berdi, M. ravnaqi uçun keng ijod ufqi oçildi. Toşkent va Samarqandda maxsus Arxitektura-quriliş in-tlari malakali me'morlar tayyorlab bermoqda. Maxsus öquv yurtlarida rassom, haykaltaroş, gançkor, naqqoş kabi mutaxassislar tayyorlanadi. Özbekiston M.gi keyingi ön yillik (1991—2001) içida katta yutuqlarga erişdi. Ayniqsa, poytaxt Toşkent qiyofasi özgarib, yanada obod böldi, mahobatli binolar qad kötardi («Turkiston» saroyi, Oqsaroy, Toşkent hokimiyati, Oliy majlis binolari, Özbek milliy teatri rekonstruksiyasi, Özbekiston konser-vatoriyasining yangi binosi, Temuriylar tarixi davlat muzeyi, Amir Temur va Alişer Navoiy haykallari va h. k.).
Ad.: 3axidov P., Traditsii narodnix zodçix Uzbekistana: M., 1964; Vseobşaya istoriya arxitekturi, t., 1-12, M.-L., 1944-1975; Zohidov P., Me'mor olami, T., 1991.
Pölat Zohidov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
МЕЪМОРЛИК, архитектура — фойдаланишдаги мақсад ва вазифалар, замонавий техник имкониятлар ва жамиятнинг эстетик карашларидан келиб чиқиб бино ва иншоотларни лойиҳалаш ва қуриш санъати. Меъмор инсон ҳаёти ва фаолияти учун зарур фазовий муҳитни тафаккур кучи б-н аввал ижодий лойиҳада режалаб, уни амалда юксак дид ва маҳорат б-н бунёд этади. М. асарлари қаторига турли-туман бинолар, уй-жойлар, меъморий мажмуалар, майдонлар, шаҳарлар, улардаги мону-ментлар, усти очиқ ва ёпиқ иншоотлар киради. Аҳоли яшайдиган манзиллар — қишлоқ, шаҳар ва шаҳарчаларни режалаб ташкил этиш б-н М.нинг жамловчи, энг мураккаб соҳаси — шаҳарсозлик шуғулланади. Табиат манзаралари б-н боғлиқ муҳитни бунёд этиш, боғлар яратиш соҳаси боғсозлик (боғ-парк) санъатидир.
М. асари амалий хизмати, вазифасидан ташқари маълум ғоявийбадиий мазмунни, ўз даврини ифодаловчи меъморий қиёфа — образни мужассам этади, моддий маданиятнинг энг ма-ҳобатли ва энг кўп харажатли, таркибий қисмини ташкил қилади; айни вақтда маҳобатли санъат сифатида намоён бўлади. М. бошқа турли хил санъат намуналарини (ҳайкалтарошлик, ўймакорлик, ганчкорлик каби) ўзида’ мужассам этиши б-н санъатлар онасига, фазовий шакллар ўзаро мутаносиб, ҳамоҳанг бўлишини назарда тутиб меъморий кадимият ёдгорликлари тошда қотиб қолган мусиқага ўхшатилади. Бинонинг мустаҳкам, инсон учун керак ва гўзал бўлиши М.нинг илк тараққиёти давридан ҳозиргача асосий омили ҳисобланади. Қад. дунё тарихида машҳур бўлган етти мўъжизатпк ҳаммаси инсон даҳоси б-н яратилган меъморий санъат асарлари бўлгани бежиз эмас.
Ўтмиш давру давронлар тўфонида жуда кўп маҳобатли бинолар номнишонсиз тўзиб кетган. Лекин асрлар оша етиб келган буюк меъморий мерос ёдгорликлари замирида М.нинг юксалиш самара ва марраларини кузатиш мумкин. Айниқса, моддийтехника имкониятлари кенгайиши, бадиий тарихий тажриба ортиши натижасида М.нинг услубий ўзгаришлари пайдо бўлди. Қад. Шарқ ва Мисрда М.нинг ҳали тарих билмаган, одамларни ҳайратда қолдирадиган маҳобатли эҳром (пирамида), зиккурат каби илоҳий мафкура б-н боғлиқулкан иншоотлари қад. кўтарди. Ҳозир ҳам Миср эхромларини ҳайрат б-н зиёрат этадилар. Юнонистонда бунёд этилган антик, классик даврлар услубида (мил. ав. 7-а.), ўрта асрлар Европа меъморлигидаги роман (10—12-а.лар), готика (12—15-а.лар) услубларида улкан бинолар, хусусан, ибодатхоналар бунёд этилди. Афина Акрополи тепасидаги маҳобатли Парфенон, дорий колонналари қатори, ажойиб ре-льефли ҳайкаллари б-н ҳозиргача классик М.нинг машҳур рамзига айланган мактаб, театр, стадион, ибодатхона каби янги тақлиддаги бинолар қурилди. Готика услубига хос чўзиқ равоклар, найзасимон шакллардаги безаклар Ғарбий Европа шаҳарларининг муқаддас зиёратгоҳларига айланган. Реймсдаги Нотр-Дам собори (Франция, 13—14-а.лар) Уйғониш даври — Ренессанс (15-а. охири — 16-а. бошлари) услуби асосини қад. давр классик меъморлиги шаклу-шамойилини янги давр талаб ва им-кониятлари замини б-н боғлаб қайта тиклаш ва ривожлантириш маҳсулидир.
Классик ордерлар — устунлар тизими асосида кенг кўламда мураккаб меъморий ансамбллар, мажмуалар, катта шаҳарлар бунёд этилди. Классик М. қонунқоидалари янги замон шароитида ноёб ва нафис композициялар яратиш им-кониятига кенг йўл очиб берди.
Ўрта асрлар меъморлигида 16-а. урталаридан бошлаб барокко услуби кенг тарқалди. Бинолар ҳар жиҳатдан безакдор бўлишига алоҳида эътибор берилди. Кейинроқ (17—19-а.лар) ҳашаматли безаклардан қайтиб, янги давр услубини топиш изланишлари яхши натижа берди. Классик ва Ренессанс меъморлиги тамойиллари эришган ютукларидан ижодий фойдаланиш натижасида классицизм услуби пайдо бўлди. Айниқса, Ғарбий Европа шаҳарларида классицизм руҳидаги ажойиб меъморий ансамбллар яратилди. 19-а.нинг 1-ярми ва 20~а.нинг бошларида саноатнинг ривожланиши янги типдаги меъморий иншоотлар қурилишига олиб келди. Фка, з-д, электростанция, вокзал, элеватор каби саноат бинолари пайдо бўлди. Айниқса, металл, темир-бетон конструкциялари ва б. янги қурилиш материаллари (махсус ойна, пластмасса ва б.) М. имконияти уфқларини баланд кўтарди, услубий изланишлар ажойиб натижалар берди. Қурилиш майдонига ниҳоятда қудратли техника ва индустрия кириб келди. Бу эса осмонўпар баланд, кўп қаватли бинолар тиклаш имконини яратди. Бинолар стандарт ва такрорланувчи (типовой) қисмлар асосида йиғилиб, ни-ҳоятда тез фурсатда курила бошлади. Янги материал, техника, янги талаб ва имкониятлар М.да янги оқимларни тез юзага чиқарди. Функционистлар (АК.Ш да Ф. Райт ва б.) бинонинг гўзаллиги, унинг шакли ва функциясининг узвийлиги, конструкциянинг нафис, материалларини табиий бўлишига боғлиқ деб таъкидласалар, бошқа бир гуруҳ меъморлар (Германияда В. Гропиус ва б., «Баухауз» ижодий маркази) умуман янги замон меъморлигида безакдорликка ўрин йўқ, деб эълон қилишди. Қурилиш техникаси ютуқ ва имкониятларига кўпроқ эътибор бериб, М.нинг ғоявийбадиий, ҳатто гўзаллик сифатларини инкор этиш ҳолатлари натижасида конструктивизм оқими пайдо бўлди. Ижодий окимнинг кўплиги М. объектлари кўринишида ўз ифодасини топди. Кейинги ярим аср давомида дунёнинг ҳар томонида ҳам шаҳарсозлик санъати мисли кўрилмаган миқёсда ўсиб кетди, ажойиб, гўзал, замонавий шаҳарлар тарихан қисқа муддатда бунёд топмоқда. Ҳоз. замон М.гида илгари тарих билмаган бадиий хусусиятлар сезилмоқда, яъни меъморий санъатда чегара билмас байналмилал руҳ ва шаклушамойил аниқ сезилиб қолди. Шунинг учун ҳам М.да миллийлик муаммоси яна диққат эътиборни тортмоқда. Бинобарин М., шаҳарсозлик, боғсозлик санъатлари соҳасида и. т. ишлари ҳам бутун дунё меъморий меросини ўрганишга қаратилган, илғор меъморлик тажрибалар ижодкор меъмор, рассом, талабалар савиясини ошириш учун хизмат қилмоқда. М. оламидаги одатга кўра, тарихий китоблар, асосан, қад. дунё — Миср, Юнонистон, Рим ва ўрта асрлардаги Европа давлатлари М.гини кенгроқ тахлил этади. Осиё давлатлари, Хитой, Ҳиндистон, Арабистон каби қад. маданият марказлари М.ги нисбатан кам ўрганилгани учун, уларнинг халқаро таъсири бир оз чеклангандай кўринади. Жумладан, Марказий Осиё М.ги, хусусан, Ўзбекистон М.ги ҳам мутахассислар тадқиқотида эндигина юз очмоқда.
Ўзбекистон М.ги жуда қадимийлиги, турли-туман меъморий ёдгорликлари, юксак нафосат мужассами бўлган маҳобатли осори-атиқалари б-н диққатэътиборни тортади. Амударё ва Сирдарё оралиғидаги энг қад. маданият марказлари ҳозиргача археологик ёд-горликлар қаъридан ажойиб меъморий хазинани намойиш этмоқда (Сополлитепа, Қўйқирилган қалъа, Тупроққалъа, Афросиёб, Варахша, Пойкенд, Қанқа каби). Бухоро, Самарқанд, Тош-кент, Хива, Шаҳрисабз, Термиз, Қўқон каби кўҳна шаҳарлар ўзининг ноёб меъморий обидалари (Сомонийлар мақбараси, Мағоки Аттори, Чашмаи Айюб, Пойи калон мажмуи, Лаби ҳовуз мажмуи, Самарқанд Регистони, ундаги Улуғбек мадрасаси, Шердор мадрасаси, Тиллакори масжидмадраса ва б.) б-н дунёга танилган. Ўзбекистон М.ги тараққиёти даврлари ичида тарихан энг ажойиби Амир Темур ва темурийлар даври б-н узвий боғлиқ бўлиб, уни Уйғониш — Шарқ Ренессанси сифатида таърифлаш одат бўлиб қолган, «ер юзининг сайқали» Самарқанд, «билим ва одоб гумбази» Кеш — Шаҳрисабз шаҳарлари, айниқса Амир Темур саъйэҳтимоли, меъморий ваю-яти (валийликнинг кўплиги) ва каромати туфайли тубдан қайта қурилди. Оқсарой, Кўксарой кўшклари, Дор ус-Сиёдат мадрасаси, Кўк гумбаз, Жомеъ масжид каби маҳобатли ва ҳашаматли бинолар қад кўтарди. Шоҳизинда каби меъморий некропол бунёд бўлди. Кўҳна Кеш гуллаб яшнаган меъморий боғистонга айлангани учун Шаҳрисабз номи б-н улуғланди. Самарқанд атрофида пайдо бўлган маржон боғлар ҳалқаси тўрида Дилкушо кўшки — Ишратхона, Чилустун кўшки, кичик Оқсарой кўшки каби хушбичим бинолар, бир-биридан гўзал Боғи Дилкушо, Боғи Нақши Жаҳон, Боғи Шамол, Боғи Чи-нор каби боғлар умуман меъморий боғсозлик санъати равнақига асос солди. Ҳиндистонга ҳақиқий боғсозлик санъати темурийзода Заҳириддин Бобур б-н кириб келганини ҳинд санъатшу-нослари эътироф этишади. Ҳатто ўрта асрлардаги Европа боғ-паркларига те-мурий боғлари таъсири борлиги сир эмас. Худди шу даврда М. б-н боғлиқ илм-фан рисолалари яратилгани эъти-борни тортади. Агар Муҳаммад Хоразмий, Абу Наср Форобий, Биржондий каби алломалар асарларида М.даги гармонияга оид жиҳатлар мат. орқали асосланган бўлса, Улуғбек атрофидаги олимлар фақат астрономияга доир тадқиқотлар б-н чекланмай, М.ка доир рисолалар ёзишган, боғсозлик ҳақида дастуриламал яратилган. 16-а.да Бухородаги халқ меъморлари дастхати б-н яратилган нодир меъморий чизмалар сақланган (ЎзФАШИ фондида). Ҳоз. замон М.гида кенг қўлланилаётган модул тизими ўзбек меъморлигида миқёс номи б-н қадимдан маълум.
Ўзбекистон М.ги тарихини ўрганиш йўлида анчагина самарали тадқиқотлар бажарилди. Айниқса, М. бунёдкори халқ меъморлари ижодини ўрганиш натижасида қад. замонлардаёқ унут бўлган баъзи меъморий қонунқоидалар сиру асрори очилди. Ҳатто узоқ Мисрдаги пирамидаэҳромлар лойиҳаси ҳақидаги кейинги икки аср давомида олимлар баҳс этиб келаётган муаммо ўзбек халқ меъморлари амалида сақланиб қолган меъморий алқонун-улгутарҳ орқали осон ечимини топди.
Ўзбекистон М.гининг асрлар давомида авлоддан-авлодга ўтиб келаётган анъ-аналари, қонунқоидалари 19-а.— 20-а, бошларидаги мустамлака даврида кескин зарбага учради. М. ижодкорлари маъмурият талаби остида ишлашга мажбур бўлди. М.да баъзи янгиликлар қатори қоришиқ (эклектика), турли услублар (рус, европа ва б.) кириб келаётган капиталистик талаблар б-н ҳамоҳанг бўлди.
Халқ меъморлиги иккинчи кескин зарбага Совет тузуми даврида учради. М. давлат монополиясига учрагани учун меъморлар ижоди ва ташаббуси тамоман инкор этилгани натижасида жойлардаги йирик қурилишлар, айниқса, шахсий бинокорлик чеклаб қўйилди, оқибатда тажрибали халқ меъморлари оддий қурувчи, ҳатто мардикор даражасига тушиб қолди. М. ижоди Москва нормативлари асосида бажарилиши миллий М.ни сўндириб қўйди. «Шаклан миллий, мазмунан социалистик архитектура» шиори 20-а. нинг 2-ярмидан бошлаб баъзи ижодий изланишларга йўл очди (Алишер Навоий театри, Муқимий театри бинолари каби). Ўша даврда яратилган диққатга сазовор би-ноларда халқ усталари иштироки б-н ижобий натижаларга эришилди.
Мустақил Ўзбекистон М. соҳасида тўғон бўлган ғайри талабларга барҳам берди, М. равнақи учун кенг ижод уфқи очилди. Тошкент ва Самарқандда махсус Архитектура-қурилиш ин-тлари малакали меъморлар тайёрлаб бермоқда. Махсус ўқув юртларида рассом, ҳайкалтарош, ганчкор, наққош каби мутахассислар тайёрланади. Ўзбекистон М.ги кейинги ўн йиллик (1991—2001) ичида катта ютуқларга эришди. Айниқса, пойтахт Тошкент қиёфаси ўзгариб, янада обод бўлди, маҳобатли бинолар қад кўтарди («Туркистон» саройи, Оқсарой, Тошкент ҳокимияти, Олий мажлис бинолари, Ўзбек миллий театри реконструкцияси, Ўзбекистон консер-ваториясининг янги биноси, Темурийлар тарихи давлат музейи, Амир Темур ва Алишер Навоий ҳайкаллари ва ҳ. к.).
Ад.: 3ахидов П., Традиции народных зодчих Узбекистана: М., 1964; Всеобщая история архитектуры, т., 1-12, М.-Л., 1944-1975; Зоҳидов П., Меъмор олами, Т., 1991.
Пўлат Зоҳидов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.