Me'morlik orderlari

Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 483-b. — ziyouz.com

Me'morlik orderlari (lot. ordo, frans. ordre — tartib) — ustun va tösinlardan iborat qurilmalarda turli qismlarning özaro muvofiq bölişi, ularning tarkibiy va badiiy uslubi. M. o.ga xos belgilar qad. Şarq me'morligida bor bölsa ham, lekin ular muayyan va özgarmas tartibqonun asosida yunon me'morligida (mil. av. 5-a.dan boşlab) tatbiq va tartib etila boşladi. Mumtoz orderlarning nomi Yunonistondati mahalliy qabila va manzillar nomidan olingan. M. o. ustun tanasi (kolonna), boşasi (kapitel) va poyustun — kursi (baza)dan taşkil topadi. Tösin qismi ustma-ust joylaşgan arxitrav (boş ustun), friz va karnizdan iborat bölib, ular birgalikda antablementni taşkil etadi.

Doriy orderi nisbatan sodda, lekin kuç-qudrat ramzi hisoblanadi. Eng yetuk namunalarini Afina Akro-polidagi maşhur Parfenon va Propilei ehromlarida köriş mumkin. Qad. nusxasi esa Pestum (Kiçik Osiyoning qad. şahri)dagi Poseydon ehromi xarobalarida saqlangan. Doriy orderining ustun tanasi tepaga torayib boradi. Kapitel ham sodda bölib, u kvadrat taxtaça (abak) va oğirlikni bir maromda uşlab turuvçi yumaloq yostiqça (exin)dan iborat. Abakning ustiga tösin yoğoçi — arxitrav qöyiladi.

Frizning sal börtib çiqqan qismi (triglif) va uning orasidagi kvadrat taxtaça (meton)lar b-n töğri burçaklarga bölingan.

Ioniy orderi nazokat ramzi hisoblanadi. Mumtoz namunalari Afina Akropolidagi Erexteyon, Nika Apteros ehromlari va Propilei (darvoza)da işlatilgan. Orderning bazasi murakkab, tanasi esa kannelyura (novsimon) şaklda, kapitel — qöçqor şoxidek ikki tarafga burilgan volyutalar va ular orasidagi tuxumsimon ioniklardan taşkil topgan. Arxitrav frizi tekis bölib, ba'zan unga relyef ham işlanadi. Karniz qismida qator tişçalar bor.

Korinf orderi birinçi marta Yunonistondagi Apollon ehromi Bassa (qad. şahar)da qöllangan. Mumtoz namunalari esa mil. av. 4-a.da qurilgan Lisikrat, Şamol burji kabi bi-nolarda joriy etilgan. Bu order ioniy va doriy orderlaridan ança keyin şakllangan bölib, ulardan barça nozik sifatlarni özida mujassamlaştirgan. Bular çukur savat şaklidagi kapiteli va karniz ostidagi medalonlari b-n ajralib turadi. M. o. orasida korinf orderi eng nafis va çiroylisi hisoblanib, odatda, savat kötargan sarvqomat qizga öxşatiladi. Qad. davrda taşkil topgan M. o. bejirim tuzilgan bölib, me'morlar ularni deyarli özgartirmay foydalanmoqdalar.

Kad. Misr orderlari tizimi ösimlik dunyosi — papirus, lotos va palma daraxti şakliga xos uslublaştirilgan, ustun tanasi dumaloq (aylana), ba'zan 8 va 16 qirrali şaklda, kapiteli ğunça yoki oçilayotgan gul şaklida işlangan. M. o. turli tarixiy davrlarda me'mor nazariyotçi (Brunelleski, Alberti, Palladio va b.)lar ijodida katta qiziqiş uyğotgan. Vitruviy doriy orderini erkak tanasi gözalligiga va mustahkam qörğonga, ioniy orderini esa nazokatli ayol tanasiga qiyoslagan.

Örta Osiyoda M. o. kuşon me'morligida (Baqtriya, Yangi Nisa ibodatxonalari qurilişida), axomaniylar davrida Xorazmda qöllanilgani ma'lum.

20-a. boşlarida A. Boboxonov, A. Petrosov, L. Karaş, V. Dmitriyev kabi me'morlar ijodida tektonik orderlar bezaklar bilan boyitilgan: Toşkentdagi S. Rahimov nomli kinoteatr (1952), Çirçikdagi kimyogarlar (1956) va Bekoboddagi metallurglar (1950— 60) madaniyat saroylarining boş tarzi va b.

Pölat Zohidov.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

МЕЪМОРЛИК ОРДЕРЛАРИ (лот. ordo, франц. ordre — тартиб) — устун ва тўсинлардан иборат қурилмаларда турли қисмларнинг ўзаро мувофиқ бўлиши, уларнинг таркибий ва бадиий услуби. М. о.га хос белгилар қад. Шарқ меъморлигида бор бўлса ҳам, лекин улар муайян ва ўзгармас тартибқонун асосида юнон меъморлигида (мил. ав. 5-а.дан бошлаб) татбиқ ва тартиб этила бошлади. Мумтоз ордерларнинг номи Юнонистондати маҳаллий қабила ва манзиллар номидан олинган. М. о. устун танаси (колонна), бошаси (капител) ва пойустун — курси (база)дан ташкил топади. Тўсин қисми устма-уст жойлашган архитрав (бош устун), фриз ва карниздан иборат бўлиб, улар биргаликда антаблементни ташкил этади.

Дорий ордери нисбатан содда, лекин куч-қудрат рамзи ҳисобланади. Энг етук намуналарини Афина Акро-полидаги машҳур Парфенон ва Пропилеи эҳромларида кўриш мумкин. Қад. нусхаси эса Пестум (Кичик Осиёнинг қад. шаҳри)даги Посейдон эҳроми харобаларида сақланган. Дорий ордерининг устун танаси тепага торайиб боради. Капител ҳам содда бўлиб, у квадрат тахтача (абак) ва оғирликни бир маромда ушлаб турувчи юмалоқ ёстиқча (эхин)дан иборат. Абакнинг устига тўсин ёғочи — архитрав қўйилади.

Фризнинг сал бўртиб чиққан қисми (триглиф) ва унинг орасидаги квадрат тахтача (метон)лар б-н тўғри бурчакларга бўлинган.

Ионий ордери назокат рамзи ҳисобланади. Мумтоз намуналари Афина Акрополидаги Эрехтейон, Ника Аптерос эҳромлари ва Пропилеи (дарвоза)да ишлатилган. Ордернинг базаси мураккаб, танаси эса каннелюра (новсимон) шаклда, капител — қўчқор шохидек икки тарафга бурилган волюталар ва улар орасидаги тухумсимон иониклардан ташкил топган. Архитрав фризи текис бўлиб, баъзан унга рельеф ҳам ишланади. Карниз қисмида қатор тишчалар бор.

Коринф ордери биринчи марта Юнонистондаги Аполлон эҳроми Басса (қад. шаҳар)да қўлланган. Мумтоз намуналари эса мил. ав. 4-а.да қурилган Лисикрат, Шамол буржи каби би-ноларда жорий этилган. Бу ордер ионий ва дорий ордерларидан анча кейин шаклланган бўлиб, улардан барча нозик сифатларни ўзида мужассамлаштирган. Булар чукур сават шаклидаги капители ва карниз остидаги медальонлари б-н ажралиб туради. М. о. орасида коринф ордери энг нафис ва чиройлиси ҳисобланиб, одатда, сават кўтарган сарвқомат қизга ўхшатилади. Қад. даврда ташкил топган М. о. бежирим тузилган бўлиб, меъморлар уларни деярли ўзгартирмай фойдаланмоқдалар.

Кад. Миср ордерлари тизими ўсимлик дунёси — папирус, лотос ва пальма дарахти шаклига хос услублаштирилган, устун танаси думалоқ (айлана), баъзан 8 ва 16 қиррали шаклда, капители ғунча ёки очилаётган гул шаклида ишланган. М. о. турли тарихий даврларда меъмор назариётчи (Брунеллески, Альберти, Палладио ва б.)лар ижодида катта қизиқиш уйғотган. Витрувий дорий ордерини эркак танаси гўзаллигига ва мустаҳкам қўрғонга, ионий ордерини эса назокатли аёл танасига қиёслаган.

Ўрта Осиёда М. о. кушон меъморлигида (Бақтрия, Янги Ниса ибодатхоналари қурилишида), ахоманийлар даврида Хоразмда қўлланилгани маълум.

20-а. бошларида А. Бобохонов, А. Петросов, Л. Караш, В. Дмитриев каби меъморлар ижодида тектоник ордерлар безаклар билан бойитилган: Тошкентдаги С. Раҳимов номли кинотеатр (1952), Чирчикдаги кимёгарлар (1956) ва Бекободдаги металлурглар (1950— 60) маданият саройларининг бош тарзи ва б.

Пўлат Зоҳидов.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.