Mendel qonunlari

Mendel qonunlari - irsiy belgilarning avlodlarda taqsimlanişi töğrisidagi G. Mendel yaratgan qonuniyatlar. M.q. Mendelning özi yaratgan duragay avlodlarini genetik taxlil qiliş metodini qöllaş orqali olib borilgan köp yillik (1856— 63) tadqiqotlar tufayli asoslab beriddi. Mendel öz-özidan çanglanuvçi nöxat ösimligining örganilayotgan belgi böyiça irsiy toza, ya'ni genotipi gomozigotali hamda fenotipiga köra keskin farq qiluvçi (guli qizil-oq, doni sariq-yaşil va silliq-burişgan) navlarini özaro çatiştirgan. Olingan duragay avlodlarda ota-ona ösimligi belgilarining irsiylanişi va yana ajralib xilma-xillik namoyon qilişini örgangan. Olingan natijalarni statistik taxlil qiliş asosida irsiyat qonunlarini oçib bergan. Mendel organizmlarda ular belgilarining irsiylanişini ta'min etuvçi maxsus irsiy omillar (genlar) mavjudligi haqidagi ğoyani ilgari surdi. Uningça, har bir irsiy omil somatik hujayralarda juft, jinsiy hujayralarda yakka holatda böladi. Har qaysi irsiy omil dominant yoki retsessiv allel holatda bölişi mumkin. Irsiy omillar ota-ona belgilarining irsiylanişi va rivojlanişini ta'min etadi. M. q. Mendel kaşf etgan uçta qonunni öz içiga oladi.

Birinçi qonun birinçi avlod duragaylarining örganilayotgan belgi böyiça bir xilligi qonuni yoki dominantlik qonuni deb ataladi. Mendel tajribada qizil gulli (genotipi AA) va oq gulli (genotipi aa) bölgan gomozigotali nöxat navlarini çatiştirib, birinçi avlod (Ğ,) duragaylarning hammasi bir xil, ya'ni qizil gulli bölganligini kuzatdi. Bu holda nöxat guli qizil fenotiplarning hammasi bir xil — Aa (geterozigota) ge-notipga ega bölgan. Qizil rangni belgilovçi gennit oq rang geni ustidan dominantlik qilişi tufayli bu ikki allel geterozigot (Aa) holatida faqat dominant allel fenotipida namoyon böladi.

Ikkinçi qonun ota-ona belgilarining ikkinçi avlod (Ğ2) duragaylarida belgilarning ajralişi, ya'ni ajraliş qonuni deyiladi. Mendel nöxatning yuqorida körsatilgan kizil gulli Ğ, duragaylarini özaro çatiştirilganida olingan duragaylarida gul rangi böyiça ajraliş sodir bölişi tufayli olingan ösimliklarning 3/4 qismi qizil gulli, 1/4 qismi esa oq gulli, ya'ni ularning mikdoriy nisbati 3:1 ga teng ekanligi aniqladi. Ğ2 da olingan kizil va oq gulli ösimliklar öz-öziga çatiştirilganida esa oq gulli ösimliklarning barçasidan faqat oq gulli ösimliklar olingan. Qizil gulli ösimliklarning 1/3 qismidan faqat qizil gulli, 2/3 qismidan esa qizil va oq gulli ösimliklar yana 3:1 nisbatda olingan. Bu holatda naslida ajraliş röy bermagan retsessiv alleli oq gulli va kizil gulli ösimliklar gul rangi böyiça gomozigotali (oq — aa, qizil — AA), naslida ajraliş sodir bölgan, qizil gulli ösimliklar esa gul rangi böyiça geterozigotali, ya'ni Aa bölişini körsatadi. Şunday qilib, Mendelning ikkinçi qonuniga binoan, retsessiv va dominant gomozigotali genotipga ega bölgan organizmlar öz-öziga çatiştirilganda ular naslida mazkur belgilar böyiça ajraliş yuz bermaydi. Dominant geterozigot genotipli organizmlarda esa ajraliş 3:1 nisbatda sodir böladi; ular genotip böyiça 1AA:2Aa:1aa nisbatdagi guruhlarga ajraladi. Mendelning birinçi va ikkinçi qonunlarini bir juft belgilari böyiça bir-biridan farq qiladigan organizmlarga nisbatan tatbiq qiliş mumkin.

Uçinçi qonun belgilarning mustaqil irsiylaniş qonuni deyiladi. Bu qonun ikki va undan ortiq juft belgilari böyiça bir-biridan keskin farq qiladigan nöxat navlarini çatiştirib olingan duragaylar naslini genetik tahdil qiliş natijasida kaşf etilgan. Diduragay çatiştiriş uçun Mendel rangi va şakli, ya'ni ikki xil belgisi böyiça keskin farq qiladigan nöxat navlarini tanlab oldi. Sariq va silliq uruğli nöxat b-n yaşil va burişgan urugli nöxat navlarini özaro çatiştirib, duragaylarning birinçi avlodi (Ğ,) da faqat sariq silliq uruğli nöxatlar oladi. Bu nöxat uruğining sariq rangi (AA) va silliq şakli (VV) dominant, yaşil rangi (aa) va burişgan şakli (vv) retsessiv bölişi Ğ, duragaylarida har ikkala juft belgilar genlari geterozigot (AaVv) holatga ötişi tufayli faqat dominant belgilar fenotipda namoyon bölişi b-n boğliq, Ğ, duragaylari bir-biri b-n çatiştirilganda Ğ2 da fenotiplar böyiça 4 xil uruğli: sariq silliq (barça ösimliklarning 16 dan 9 qismi), sariq burişgan (16 dan 3 qismi), yaşil silliq (16 dan 3 qismi) va yaşil burişgan (16 dan 1 qismi) uruğli ösimliklar olingan.

F2 duragaylari har ikki juft belgilar böyiça alohida taxlil qilinsa, u holda sariq va yaşil hamda sariq va burişgan uruğli ösimliklar bir xil, ya'ni 3:1 nisbatda hosil bölişi aniqlangan. Şunday qilib, 2 juft belgi böyiça bir-biridan farq qiladigan diduragay çatiştirişda 2-avlodda har bir juft belgi boşqasidan mustaqil holda irsiylanadi. Şuning uçun ham F2 da ajraliş har bir juft belgi böyiça 3:1 nisbatda sodir böladi. Har xil juft belgilarning irsiylanişini ta'min etuvçi genlar noallel genlar deb nomlangan.

Genetik va sitogenetik tadqiqotlarning rivojlanişi natijasida M.q.ning umumbiologik qonunlar ekanligi isbotlandi; irsiyat va irsiylanişning yangi qonunlari kaşf etildi; genetikada Mendelning nomi b-n ataladigan ta'limot — mendelizm şakllandi.

Jöra Musayev.