Meridian astrometriyasi
Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 429-b. — ziyouz.com
Meridian astrometriyasi - astrometriyatşg osmon yoritqiçlari koordinatalarini aniqlaş b-n şuğullanadigan bölimi. Osmon yoritqiçlari meridiandan ötiş vaqti va zenit masofasini meridian doira yordamida kuzatiladi va ölçanadi. Osmon jismlarining birinçi koordinatasi — töğri çiqiş burçagi (a) ni ularning meridiandan ötiş vaqtini belgilaşga va ikkinçi koordinatasi — oğiş burçagi (d) ni ayni vaqtdagi zenit masofasini ölçaşga asosan hisoblanadi. Bunda refraksiya, aberratsiya, pretsessiya, nutatsiya va meridian doiraga tegişli kamçiliklar (kollimatsiya, azimut, turli deformatsiyalar va h. k.) hamda kuzatuvçining xatosi hisobga olinadi. M. a.ning asosiy vazifasi yulduzlar koordinatalarini öz içiga olgan katalog (zij)larni tuzişdan iborat. Bunday kataloglar ikki xil — absolyut yulduz kataloglari yoki nisbiy (differensial) yulduz kataloglari bölişi mumkin. Birinçi holda yulduzning a va d sini absolyut aniqlaş uçun taxminiy koordinatalarga qöşimça azimut, joyning geografik kengligi, bahorgi tengkunlik nuqtasining aniq vaziyati va h.k.lar qaytadan aniqlanadi. Agar yulduz koordinatalari oldindan ma'lum bölgan yulduzlarga nisbatan aniqlangan bölsa, bunday kataloglar differensial yulduz kataloglari deyiladi. Differensial yulduz kataloglari asosida ma'lum bir davr uçun fundamental kataloglar tuziladi va ularda keltirilgan yulduz ko-ordinatalari juda aniq (+ 0,1 Ğ) böladi. Turli davrlar uçun tuzilgan fundamental yulduz kataloglaridagi koordinatalarni taqqoslaş yöli b-n har bir yulduzning xususiy harakatini aniqlaş mumkin.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
МЕРИДИАН АСТРОМЕТРИЯСИ - астрометриятшг осмон ёритқичлари координаталарини аниқлаш б-н шуғулланадиган бўлими. Осмон ёритқичлари меридиандан ўтиш вақти ва зенит масофасини меридиан доира ёрдамида кузатилади ва ўлчанади. Осмон жисмларининг биринчи координатаси — тўғри чиқиш бурчаги (а) ни уларнинг меридиандан ўтиш вақтини белгилашга ва иккинчи координатаси — оғиш бурчаги (d) ни айни вақтдаги зенит масофасини ўлчашга асосан ҳисобланади. Бунда рефракция, аберрация, прецессия, нутация ва меридиан доирага тегишли камчиликлар (коллимация, азимут, турли деформациялар ва ҳ. к.) ҳамда кузатувчининг хатоси ҳисобга олинади. М. а.нинг асосий вазифаси юлдузлар координаталарини ўз ичига олган каталог (зиж)ларни тузишдан иборат. Бундай каталоглар икки хил — абсолют юлдуз каталоглари ёки нисбий (дифференциал) юлдуз каталоглари бўлиши мумкин. Биринчи ҳолда юлдузнинг а ва d сини абсолют аниқлаш учун тахминий координаталарга қўшимча азимут, жойнинг географик кенглиги, баҳорги тенгкунлик нуқтасининг аниқ вазияти ва ҳ.к.лар қайтадан аниқланади. Агар юлдуз координаталари олдиндан маълум бўлган юлдузларга нисбатан аниқланган бўлса, бундай каталоглар дифференциал юлдуз каталоглари дейилади. Дифференциал юлдуз каталоглари асосида маълум бир давр учун фундаментал каталоглар тузилади ва уларда келтирилган юлдуз ко-ординаталари жуда аниқ (+ 0,1 Ғ) бўлади. Турли даврлар учун тузилган фундаментал юлдуз каталогларидаги координаталарни таққослаш йўли б-н ҳар бир юлдузнинг хусусий ҳаракатини аниқлаш мумкин.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.