Merkantilizm
Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 430–431-b. — ziyouz.com
Merkantilizm (frans. mercantilisme, ital. mercante — savdogar) — 1) iqtisodiy tafakkur tarixida mu-him yönalişlardan biri, hukmron hokimiyat va savdogarlar mafkurasini nazariy asoslaşga xizmat qilgan;
2) kapitalning dastlabki jamğarilişi davrida davlatning xöjalik hayotiga faol aralaşuvini yoqlovçi iqtisodiy siyosat. M.ning vujudga kelişi va rivojlanişi Buyuk geografik kaşfiyotlar va mustamlakaçilik tizimining paydo bölişi b-n boğliq. M. dastlab qonuniy yöl b-n pulni köpaytirişga qaratilgan siyosatni tarğib qilgan. Xorijdan kelgan savdogarlarning pulni öz mamlakatiga olib ketişini taqiqpagan, savdodan tuşgan pulga mahalliy sanoat mahsulotlarini xarid qiliş zarur bölgan. M. davlatning iqtisodi-yotga faol aralaşişini talab etadi. M. ta'limotiga köra, boylik i.ç.da emas, balki muomala sohasida yuzaga keladi va u aynan mamlakatdagi oltin, kumuş va b. javohirlarda öz aksini topadi. M. 15-a.ning 2-yarmidan rivojlana boşlab, 17-a.da ravnaq topdi, 18-a. ning 1-yarmiga qadar nufuzini saqgsab keldi. Uning asosiy nazariyotçilari — T. Men (Angliya), A. Serra (Italiya), A. Monkretyen (Fransiya) faol savdoni tarğib qildi, ya'ni mamlakatdan tayyor sanoat mahsulotlarini boşqa joylarga olib borib sotiş, bir mamlakatdan arzon bahoda tovar sotib olib, boşqa davlatga qimmat narxda sotiş tamoyilini ilgari surdi. M. mo-hiyatan ötkinçi ta'limot bölişiga qaramasdan, uning ğoyalari tovar-pul, moliya-kredit, savdo rivojiga muhim hissa qöşdi.
Kapitalizmning paydo bölişi b-n M.ning asosiy qoidalari yangi iqtisodiy şaroitga mos kelmay qoddi. M.
örniga erkin iqtisodiy (proteksionizmga qarşi) faoliyatni nazariy asoslagan klassik siye'siy iktisod maktablari vujudga keldi.
Abduxalil Razzoqov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
МЕРКАНТИЛИЗМ (франц. mercantilisme, итал. mercante — савдогар) — 1) иқтисодий тафаккур тарихида му-ҳим йўналишлардан бири, ҳукмрон ҳокимият ва савдогарлар мафкурасини назарий асослашга хизмат қилган;
2) капиталнинг дастлабки жамғарилиши даврида давлатнинг хўжалик ҳаётига фаол аралашувини ёқловчи иқтисодий сиёсат. М.нинг вужудга келиши ва ривожланиши Буюк географик кашфиётлар ва мустамлакачилик тизимининг пайдо бўлиши б-н боғлиқ. М. дастлаб қонуний йўл б-н пулни кўпайтиришга қаратилган сиёсатни тарғиб қилган. Хориждан келган савдогарларнинг пулни ўз мамлакатига олиб кетишини тақиқпаган, савдодан тушган пулга маҳаллий саноат маҳсулотларини харид қилиш зарур бўлган. М. давлатнинг иқтисоди-ётга фаол аралашишини талаб этади. М. таълимотига кўра, бойлик и.ч.да эмас, балки муомала соҳасида юзага келади ва у айнан мамлакатдаги олтин, кумуш ва б. жавоҳирларда ўз аксини топади. М. 15-а.нинг 2-ярмидан ривожлана бошлаб, 17-а.да равнақ топди, 18-а. нинг 1-ярмига қадар нуфузини сақгсаб келди. Унинг асосий назариётчилари — Т. Мен (Англия), А. Серра (Италия), А. Монкретьен (Франция) фаол савдони тарғиб қилди, яъни мамлакатдан тайёр саноат маҳсулотларини бошқа жойларга олиб бориб сотиш, бир мамлакатдан арзон баҳода товар сотиб олиб, бошқа давлатга қиммат нархда сотиш тамойилини илгари сурди. М. мо-ҳиятан ўткинчи таълимот бўлишига қарамасдан, унинг ғоялари товар-пул, молия-кредит, савдо ривожига муҳим ҳисса қўшди.
Капитализмнинг пайдо бўлиши б-н М.нинг асосий қоидалари янги иқтисодий шароитга мос келмай қодди. М.
ўрнига эркин иқтисодий (протекционизмга қарши) фаолиятни назарий асослаган классик сие’сий иктисод мактаблари вужудга келди.
Абдухалил Раззоқов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.