Metafizika
Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 452–453-b. — ziyouz.com
Metafizika (yun. meta ta physika — fizikadan söng) — borliqning sezgilardan yuqori turuvçi pritsiplari va umumiy asoslari töğrisidagi fan. Fizikada tadqiqotçi bevosita hissiy obyektlar ustida izlaniş olib borsa, M.da esa tadqiqotçi sezgilar vositasida anglab oliş mumkin bölmagan obyektlarni tadqiq etadi. M.ning tadqiqot mavzuiga kiruvçi sifat, maz-mun, mohiyat, hodisa va b. obyektlar töğrisida fikr yuritganda ularni bevosita körib bölmaydi, ular boşqa narsa va hodisalarning özaro aloqadorliklari jarayonida namoyon böladi. Şu jihatdan tarixan M. atamasi, köpinça, falsafa atamasining sinonimi sifatida işlatilgan.
M. atamasining paydo bölişi Aristotelttt «Metafizika» nomli asari b-n boğliqligi haqidagi fikr falsafiy adabiyotlarda keng tarqalgan. Ammo M. atamasini Platon asarlarida mustaqil biliş metodi sifatida uçratiş mumkin. Aristotelning «birinçi falsafa»ga oid tabiiy-ilmiy masalalarni qamrab olgan ma'ruza va asarlarini Andronik Rodosskiy töplab, uni «Metafizika» deb nomladi.U 14 kitobdan iborat töplamdir. Aristotel tuzgan fanlar tasnifida özining ahamiyati, qadrqimmati jihatdan birinçi örinni borliq haqidagi fan egallaydi. Aristotel uni «birinçi falsafa» yoki teologiya (xudo haqidagi ta'limot) deb ataydi. Bu falsafa «ikkinçi falsafa» (ya'ni fizika)dan şu b-n farq qiladiki, fizikada bevosita sezgilar orqali seziladigan aniq obyektlar tadqiq qilinsa, «birinçi falsafa»da borliqning materiya va şaklning aniq boğlanişiga boğliq bölmagan jihati, asl ildizi tadqiq qilinadi. Aristotel fikriça, M. insonning subyektivligi b-n ham, inson faoliyati b-n ham boğlanmagan bölib, u fanlarning içida eng qimmatlisi, inson hayotining vositasi, quvonçining manbaidir.
Antik davr M.sini M.ning asl namunasi deyiş mumkin. Davrlar utişi b-n M.ga munosabat özgardi. Örta asrlarda M.ga yuksak akdiy bilimni e'tirof etgan holda borliqni akdiy bilişning oliy şakli deb qaralgan. Sxolastika namoyandalari esa M.ga xudoni bilişga imkon beruvçi bilim sifatida qaraşgan. Örta asrlarda haqiqatan ham M. falsafiy tuşunçalarning rivojlanişiga, falsafa fanining takomillaşuviga sababçi böldi. Şu davrlarda olimlar erkinlik va zaruriyat, tasodif va qonuniyat tuşunçalarining mazmuniga aniklik kiritişdi. M. olamning yaxlit manzarasini yaratişga turtki berdi. M. har qanday ta'limning, xususan, didakti-kyning mağzini taşkil etuvçi metod bölib xizmat qildi, falsafaning tuşunçalarini boyitdi. Yangi davrga kelib, M. tabiatşunoslikning bağriga singib ketdi.
Bu fanlardagi biliş (gnoseologik) muammolarni tadqiq etişdan borliqning mohiyatini tadqiq etuvçi ontologik muammolarni tahlil etişgaça M. asosiy falsafiy yöl-yöriq bölib xizmat qiladi. Ammo u bir tomondan, örta asrlardagi diniy sxolastika namoyandalarining deistik, panteistik tanqidlariga, ikkinçi tomondan, keyingi davrlarda skeptitsizm, sensualizm, mexanitsizm vakillarining şafqatsiz tanqidiga uçraydi. Nemis mumtoz falsafasi vakillari ham M.ni tadqiqot obyekti va predmetiga ega bölmagan fan sifatida, dogmatizmda ayblaşdi. Gegel M.ni dialektikata qarama-qarşi turuvçi metod deb ta'rifladi. Marksizm klassiklari esa M.ni rivojlanişga qarama-qarşi, antidialektik metod deb tanqid qilişdi.
M. tuşunçasi Örta Osiyo mutafakkirlarining ta'limotida ham öz ifodasini topgan. Ibn Sino ta'rifiga köra, M. borliq töğrisidagi ta'limotdir. Uning fikriça, M. borliqning 4 turini örganadi: 1) jismoniy (moddiy) likka ega bölmagan obyektlar — ilo-hiy mavjudotlar va Allohni; 2) ilo-hiyligi kamroq bölgan, materiyaga qandaydir aloqasi bor obyektlar (osmon jismlari, ularni harakatga keltiruvçi kuçlar)ni; 3) obyektlarning moddiylik b-n birlaşişini, ba'zi hollarda esa ulardan erkin holda mavjud (substansiya, xususiyat, zaruriyat, im-koniyat) bölişini; 4) moddiy obyektlar va tuşunçalar materiya b-n doimo boğliklikda bölgan jism tabiatiga ega ekanligini.
Hoz. zamonda M. xilma-xil talqin etilişiga qaramasdan, M.ni inson borliğining eng umumiy asoslarini örganuvçi falsafiy ta'limot deyiş mumkin. Şunday qilib, M. voqelikka yondaşiş, uni örganiş uslubi, metodidir. Voqelikni faqat töxtovsiz özgariş, rivojlaniş jarayonida tadqiq etib bölmaydi. Şu sababli voqelikning muayyan qirrasi, tomoni, holati, jihatini voqelikdan ajratib örganişda, uni mavhumlaştiriş, umumlaştiriş, ideallaştirişda M.ning tadqiqot metodi fanda kerak böladi. Hoz. zamon falsafasida ham M.ga ikkiyoqlama munosabat mavjud. M.ni ratsionalizm nuqtai nazaridan yoklovçilar ham, uni mavhum ontologizmni ifodalovçi quruq falsafabozlik deb qarovçilar ham topiladi. Umuman olganda, M. olamga yondaşişning bir falsafiy usulidir. Uni biryoklama inkor etiş ham, mutlaklaştiriş ham töğri emas. M. biliş metodi, voqelikni anglaşda metodologik möljal bölişi mumkin. Bu metoddan boşqa metodlar b-n umumiy birlikda foydalaniş maqsadga muvofikdir.
Baxtiyor Törayev, Mahbuba Abdumayeva.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
МЕТАФИЗИКА (юн. meta ta physika — физикадан сўнг) — борлиқнинг сезгилардан юқори турувчи прициплари ва умумий асослари тўғрисидаги фан. Физикада тадқиқотчи бевосита ҳиссий объектлар устида изланиш олиб борса, М.да эса тадқиқотчи сезгилар воситасида англаб олиш мумкин бўлмаган объектларни тадқиқ этади. М.нинг тадқиқот мавзуига кирувчи сифат, маз-мун, моҳият, ҳодиса ва б. объектлар тўғрисида фикр юритганда уларни бевосита кўриб бўлмайди, улар бошқа нарса ва ҳодисаларнинг ўзаро алоқадорликлари жараёнида намоён бўлади. Шу жиҳатдан тарихан М. атамаси, кўпинча, фалсафа атамасининг синоними сифатида ишлатилган.
М. атамасининг пайдо бўлиши Аристотелттт «Метафизика» номли асари б-н боғлиқлиги ҳақидаги фикр фалсафий адабиётларда кенг тарқалган. Аммо М. атамасини Платон асарларида мустақил билиш методи сифатида учратиш мумкин. Аристотелнинг «биринчи фалсафа»га оид табиий-илмий масалаларни қамраб олган маъруза ва асарларини Андроник Родосский тўплаб, уни «Метафизика» деб номлади.У 14 китобдан иборат тўпламдир. Аристотель тузган фанлар таснифида ўзининг аҳамияти, қадрқиммати жиҳатдан биринчи ўринни борлиқ ҳақидаги фан эгаллайди. Аристотель уни «биринчи фалсафа» ёки теология (худо ҳақидаги таълимот) деб атайди. Бу фалсафа «иккинчи фалсафа» (яъни физика)дан шу б-н фарқ қиладики, физикада бевосита сезгилар орқали сезиладиган аниқ объектлар тадқиқ қилинса, «биринчи фалсафа»да борлиқнинг материя ва шаклнинг аниқ боғланишига боғлиқ бўлмаган жиҳати, асл илдизи тадқиқ қилинади. Аристотель фикрича, М. инсоннинг субъективлиги б-н ҳам, инсон фаолияти б-н ҳам боғланмаган бўлиб, у фанларнинг ичида энг қимматлиси, инсон ҳаётининг воситаси, қувончининг манбаидир.
Антик давр М.сини М.нинг асл намунаси дейиш мумкин. Даврлар утиши б-н М.га муносабат ўзгарди. Ўрта асрларда М.га юксак акдий билимни эътироф этган ҳолда борлиқни акдий билишнинг олий шакли деб қаралган. Схоластика намояндалари эса М.га худони билишга имкон берувчи билим сифатида қарашган. Ўрта асрларда ҳақиқатан ҳам М. фалсафий тушунчаларнинг ривожланишига, фалсафа фанининг такомиллашувига сабабчи бўлди. Шу даврларда олимлар эркинлик ва зарурият, тасодиф ва қонуният тушунчаларининг мазмунига аниклик киритишди. М. оламнинг яхлит манзарасини яратишга туртки берди. М. ҳар қандай таълимнинг, хусусан, дидакти-кйнинг мағзини ташкил этувчи метод бўлиб хизмат қилди, фалсафанинг тушунчаларини бойитди. Янги даврга келиб, М. табиатшуносликнинг бағрига сингиб кетди.
Бу фанлардаги билиш (гносеологик) муаммоларни тадқиқ этишдан борлиқнинг моҳиятини тадқиқ этувчи онтологик муаммоларни таҳлил этишгача М. асосий фалсафий йўл-йўриқ бўлиб хизмат қилади. Аммо у бир томондан, ўрта асрлардаги диний схоластика намояндаларининг деистик, пантеистик танқидларига, иккинчи томондан, кейинги даврларда скептицизм, сенсуализм, механицизм вакилларининг шафқатсиз танқидига учрайди. Немис мумтоз фалсафаси вакиллари ҳам М.ни тадқиқот объекти ва предметига эга бўлмаган фан сифатида, догматизмда айблашди. Гегель М.ни диалектиката қарама-қарши турувчи метод деб таърифлади. Марксизм классиклари эса М.ни ривожланишга қарама-қарши, антидиалектик метод деб танқид қилишди.
М. тушунчаси Ўрта Осиё мутафаккирларининг таълимотида ҳам ўз ифодасини топган. Ибн Сино таърифига кўра, М. борлиқ тўғрисидаги таълимотдир. Унинг фикрича, М. борлиқнинг 4 турини ўрганади: 1) жисмоний (моддий) ликка эга бўлмаган объектлар — ило-ҳий мавжудотлар ва Аллоҳни; 2) ило-ҳийлиги камроқ бўлган, материяга қандайдир алоқаси бор объектлар (осмон жисмлари, уларни ҳаракатга келтирувчи кучлар)ни; 3) объектларнинг моддийлик б-н бирлашишини, баъзи ҳолларда эса улардан эркин ҳолда мавжуд (субстанция, хусусият, зарурият, им-коният) бўлишини; 4) моддий объектлар ва тушунчалар материя б-н доимо боғликликда бўлган жисм табиатига эга эканлигини.
Ҳоз. замонда М. хилма-хил талқин этилишига қарамасдан, М.ни инсон борлиғининг энг умумий асосларини ўрганувчи фалсафий таълимот дейиш мумкин. Шундай қилиб, М. воқеликка ёндашиш, уни ўрганиш услуби, методидир. Воқеликни фақат тўхтовсиз ўзгариш, ривожланиш жараёнида тадқиқ этиб бўлмайди. Шу сабабли воқеликнинг муайян қирраси, томони, ҳолати, жиҳатини воқеликдан ажратиб ўрганишда, уни мавҳумлаштириш, умумлаштириш, идеаллаштиришда М.нинг тадқиқот методи фанда керак бўлади. Ҳоз. замон фалсафасида ҳам М.га иккиёқлама муносабат мавжуд. М.ни рационализм нуқтаи назаридан ёкловчилар ҳам, уни мавҳум онтологизмни ифодаловчи қуруқ фалсафабозлик деб қаровчилар ҳам топилади. Умуман олганда, М. оламга ёндашишнинг бир фалсафий усулидир. Уни бирёклама инкор этиш ҳам, мутлаклаштириш ҳам тўғри эмас. М. билиш методи, воқеликни англашда методологик мўлжал бўлиши мумкин. Бу методдан бошқа методлар б-н умумий бирликда фойдаланиш мақсадга мувофикдир.
Бахтиёр Тўраев, Маҳбуба Абдумаева.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.