Metallar
Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 438–440-b. — ziyouz.com
Matn sifati past bölişi mumkin. Bu maqola PDF'dagi buzuq belgilar bilan olingan (işonç 70%): ayrim söz va raqamlar xato bölişi mumkin — iqtibos keltirişdan oldin asl matn bilan solişting.
Metallar (yun. metalleuo — qaziyman, yerdan qazib olaman) — oddiy şaroitda yuqori elektr ötkazuvçanligi, issiq ötkazuvçanligi, elektr ötkazuvçanligi, elektr magnit tölqinlarini yaxşi qaytarişi, plastikligi kabi öziga xos xususiyatlarga ega bölgan oddiy moddalar. M. qattiq holatda kristall tuzilişda böladi. Buğ holatida esa bir atomlidir. M.ning oksidlari suv b-n birikkanida köpinça gidroksidlar (asoslar) ga aylanadi. M. elektron tuzilişi tu-fayligina yuqorida aytib ötilgan öziga xos xususiyatlarga ega. M. atomlari taşqi (valent) elektronlarini osonlikça beradi. M.ning kristall panjarasida hamma elektron öz atomi b-n birikkan bölavermaydi. Ulardan ba'zilari harakatlanadi.
Kimyoviy xossalari. D. I. Mendeleyevning davriy sistemasidagi 109 kimyoviy elementning 87 tasi M., 22 tasi metallmasdir. Barça M.ni «oddiy metallar», «oraliq metallar», «lantanoid va aktinoidlar» taşkil qiladi. Davriy sistemada asosiy guruhçalardagi metallar oddiy metallar (s- va r-elementlar), qöşimça guruhçaga joylaşgan metallar — oraliq metallar yoki (d- va f- elementlar) nomi b-n yuritiladi. Oddiy moddalarni metallar va metallmaslar deb şartli ravişda ikki guruhga bölinadi. Mac, Ge va Sb qaysi turkumga kirişi töğrisida yagona fikr mavjud emas. Lekin germaniyni yarimötkazgiç xossalariga ega bölgani uçun metallmas, surmani esa fizik xossalariga köra yarim metall bölsada, M. deb hisoblaş töğriroqdir. Qalayning metall ((Z-Sn) va yarim-ötkazgiç (a-Sn) modifikatsiyalari bor. Germaniy, kremniy, fosfor va ba'zi metallmaslarning yuqori bosim ostida M. kabi ötkazuvçi modifikatsiyalari mavjudligi aniqlangan. Bundan taşqari, yuqori bosim ostida barça moddalar ham metallik xossalarini namoyon qilişi mumkin. Şu sababli, u yoki bu elementni M.ga yoki metallmaslarga taallukli ekanligini belgilaşda uning nafaqat fizik xossalarini, balki kimyoviy xossalarini ham hisobga oliş zarur. M. kimyoviy reaksiyalarga elektronlar donorlari sifatida kirişadi, birikmalarda yoki eritmalarda musbat zaryadli ionlar hosil qiladi. M.ning elektromanfiyligi metallmaslarning elektromanfiyligidan pastroq böladi. Köpçilik M. vodorod, galogenlar, xalkogenlar b-n faol reaksiyaga kirişadi. Işqoriy va işqoriy yer metallar suv b-n oddiy t-ralarda, rux va temir kabi M. esa suv buği b-n yuqori t-ralarda reaksiyaga kirişadi. Azot b-n qator M., mas, litiy xona t-rasida, magniy, sirkoniy, gafniy, titan esa qizdirilganda reaksiyaga kirişadi. Metall öziga qaraganda aslroq metallni öşa metall tuzi eritmasidan siqib çiqaradi. Bu xossalarga asoslanib, barça M. ku-yidagiça joylaşadi (Beketov qatori): Li, K, Sa, Na, Mg, Al, Mn, Zn, Fe, Cd, Co, Ni, Sn, Pb, H2, Cu, Ag. Hg, Au. Fizik xossalari. Köpçilik M. oddiy kub va geksagonal kristall tuzilişda, ba'zi M. murakkab kristall panjara tuzilişida böladi. Köpçilik M. taşqi şaroitga (tra, bosim) köra, ikki yoki undan köp modifikatsiyada bölişi mumkin. M.ning suyukdaniş t-ralari — 38,87° dan (Hg) 3380° gaça (W), ziçligi 0,531 g/sm3 dan (Li) 22,5 g/sm3 gaça (Os). M. öziga xos optik, termik, mexanik, elektrik va b. bir neça xossalarga ega; çunonçi, suyukdaniş va qaynaş t-rasining yuqoriligi, sirtidan yoruğlik va tovuşni qaytişi, issiq va elektrni yaxşi ötkazişi, zarba ta'siridan yassilanişi va çözilişi köpçilik M.ning eng muhim fizik xossasidir.
Ziçligi 5 dan kiçik M. yengil, 5 dan kattalari — oğir M. deyiladi. Temir va uning qotişmalari qora M., qolganlari rangli M. deb yuritiladi. Asl M. bunga qaramaydi. Nodir M. jumlasiga vanadiy, molibden, berilliy, indiy, sirkoniy, lantan, niobiy, tantal, reniy, germaniy, galliy, talliy va b. kiradi. «Nodir M.» degan ibora şartli ibora bölib, sof metall ajratib oliş usullarining qançalik takomillaşganiga boğliq; bir vaqtlar «nodir» deb hisoblangan titan endilikda «nodirlar» jumlasiga
kirmaydi (M.ning kimyoviy va fizik xossalari haqida metall elementlarga oid maqolalarga qarang). M.ning ba'zi birikmalarida (qotişmalarda ham) metall boğlaniş (metallni hosil qiluvçi zarralar orasidagi boğlaniş) saqlanib qoladi. M. tabiatda erkin va kimyoviy birikmalar holida uçraydi. Asl M. (oltin, platina, kumuş), ba'zan mis, qalay va simob sof holda topiladi.
Olinişi. Sanoat miqyosida sof metall oliş uçun yaroqli tabiiy xom aşyo — metalli ruda nomi b-n yuritiladi. Rudalarga, köpinça, qöşimça jinslar — loy, qum, ohaktoş va h.k. aralaşgan böladi. Şu sababli rudani qayta işlaşdan avval uni bu jinslardan tozalaş, boşqaça aytganda, rudani boyitiş lozim. Boyitilgan ruda «konsentrat» deb ataladi. Köpçilik rudalar flotatsiya usulida boyitiladi. M. rudalarining birinçi turkumi tabiiy M. bölsa, ikkinçisi — oksidli rudalar hisoblanadi. Oksidli rudalarga qizil temirtoş Ğe2 O3, qönğir temirtoş Fe2O33H2O, magnit temirtoş Fe3O4, boksit A12O3-2H,O, pirolyuzit MpO2, qalaytoş SnO2, vismut oxrasi BiO3 kiradi. Yer pöstining çu-qurroq qismlarida M.ning sulfidli rudalari uçraydi, mas, mis kolçedani CuFeS2, mis yaltiroği Cu2S, kinovar HgS, qörğoşin yaltiroği PbS, ruxyaltiroği ZnS va h.k. Ba'zan bir neça M.ning sulfidlari aralaş xrlda uçrab, polimetall rudani taşkil qiladi. Ba'zi M. xloridlar, sulfatlar, karbonatlar va fosfatlar b-n birga böladi, ba'zilari silikatlar tarkibiga kiradi. M. Yer pustila bir xilda tarqalmagan. Yer pöstida massa jihatidan alyuminiy 8,05%, temir 4,65%, kalsiy 2,96%, natriy 2,5%, kaliy 2,5%, magniy 1,85% bölsa, qolgan barça M. Yer pusti massasining juda oz qismini (qariyb 0,2% ni) taşkil qiladi.
1958 y.da Özbekistonda avitsenit (tarkibida talliy va temir oksidi bor) minerali, keyinroq Olmaliq xududining polimetallik minerallarini tekşiriş jarayonida b i r u nit, nasledovit minerallari topildi. Tarkibida vanadiy va uran M.i bölgan tuyamunit minerali [Ca(UO2)2(VO4)2nH2O] ham Özbekistonda topilgan.
Rudalardan M.ni sof holda oliş işi texnikada qaytariş, termik parçalaş, almaşiniş jarayonlari natijasida metallurgiyaning turli tarmoqdari (pirometallurgiya, gidrometallurgiya va elektrometallurgiya)da amalga oşiriladi. Öta sof M. oliş uçun moddalarni vaku-umda haydaş usulidan ham foydalaniladi. Keyingi y.larda zonalar böylab suyuklantiriş usuli köp qöllanilmoqda. Bu usul asosida (elektron-nurli lampalar b-n qizdirib) niobiy, tantal, volfram va b. M. yot moddalardan tozalanadi. M. sof holda kamdankam işlatiladi. Köpinça, qotişma holida qöllaniladi. Mac, çöyan, pölat, jez, bronza, konstantan, melxior, nixrom va b. Atmosfera şaroitida M. yemiriladi (korroziyaga uçraydi). Metall buyumlarni yemirilişdan saqlaş muqim ahamiyatga ega. Maxsus zanglamaydigan pölatlar tayyorlaş usulining topilişi bu masalani hal qilişga yordam beradi. M. turmuşda, qurilişda, kosmonavtika, kemasozlik, maşinasozlik, samolyotsozlikda va b. köp sohalarda işlatiladi (ya na q. Metallarni işlaş).
Ad.: Zaysev B. Ye., Obşiye fiziçeskiye i ximiçeskiye svoystva metallov, M., 1987. Pekşeva N. P., Ximiya metallov, Krasnoyarsk, 1987. BobilevA. V., Mexaniçeskiye i texnologiçeskiye svoystva metallov, 2 izd., M., 1987.
Nusrat Parpiyev, Omonulla Xöjayev.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
МЕТАЛЛАР (юн. metalleuo — қазийман, ердан қазиб оламан) — оддий шароитда юқори электр ўтказувчанлиги, иссиқ ўтказувчанлиги, электр ўтказувчанлиги, электр магнит тўлқинларини яхши қайтариши, пластиклиги каби ўзига хос хусусиятларга эга бўлган оддий моддалар. М. қаттиқ ҳолатда кристалл тузилишда бўлади. Буғ ҳолатида эса бир атомлидир. М.нинг оксидлари сув б-н бирикканида кўпинча гидроксидлар (асослар) га айланади. М. электрон тузилиши ту-файлигина юқорида айтиб ўтилган ўзига хос хусусиятларга эга. М. атомлари ташқи (валент) электронларини осонликча беради. М.нинг кристалл панжарасида ҳамма электрон ўз атоми б-н бириккан бўлавермайди. Улардан баъзилари ҳаракатланади.
Кимёвий хоссалари. Д. И. Менделеевнинг даврий системасидаги 109 кимёвий элементнинг 87 таси М., 22 таси металлмасдир. Барча М.ни «оддий металлар», «оралиқ металлар», «лантаноид ва актиноидлар» ташкил қилади. Даврий системада асосий гуруҳчалардаги металлар оддий металлар (s- ва р-элементлар), қўшимча гуруҳчага жойлашган металлар — оралиқ металлар ёки (d- ва f- элементлар) номи б-н юритилади. Оддий моддаларни металлар ва металлмаслар деб шартли равишда икки гуруҳга бўлинади. Mac, Ge ва Sb қайси туркумга кириши тўғрисида ягона фикр мавжуд эмас. Лекин германийни яримўтказгич хоссаларига эга бўлгани учун металлмас, сурмани эса физик хоссаларига кўра ярим металл бўлсада, М. деб ҳисоблаш тўғрироқдир. Қалайнинг металл ((З-Sn) ва ярим-ўтказгич (a-Sn) модификациялари бор. Германий, кремний, фосфор ва баъзи металлмасларнинг юқори босим остида М. каби ўтказувчи модификациялари мавжудлиги аниқланган. Бундан ташқари, юқори босим остида барча моддалар ҳам металлик хоссаларини намоён қилиши мумкин. Шу сабабли, у ёки бу элементни М.га ёки металлмасларга тааллукли эканлигини белгилашда унинг нафақат физик хоссаларини, балки кимёвий хоссаларини ҳам ҳисобга олиш зарур. М. кимёвий реакцияларга электронлар донорлари сифатида киришади, бирикмаларда ёки эритмаларда мусбат зарядли ионлар ҳосил қилади. М.нинг электроманфийлиги металлмасларнинг электроманфийлигидан пастроқ бўлади. Кўпчилик М. водород, галогенлар, халькогенлар б-н фаол реакцияга киришади. Ишқорий ва ишқорий ер металлар сув б-н оддий т-раларда, рух ва темир каби М. эса сув буғи б-н юқори т-раларда реакцияга киришади. Азот б-н қатор М., мас, литий хона т-расида, магний, цирконий, гафний, титан эса қиздирилганда реакцияга киришади. Металл ўзига қараганда аслроқ металлни ўша металл тузи эритмасидан сиқиб чиқаради. Бу хоссаларга асосланиб, барча М. ку-йидагича жойлашади (Бекетов қатори): Li, К, Са, Na, Mg, Al, Mn, Zn, Fe, Cd, Co, Ni, Sn, Pb, H2, Cu, Ag. Hg, Au. Физик хоссалари. Кўпчилик M. оддий куб ва гексагонал кристалл тузилишда, баъзи М. мураккаб кристалл панжара тузилишида бўлади. Кўпчилик М. ташқи шароитга (тра, босим) кўра, икки ёки ундан кўп модификацияда бўлиши мумкин. М.нинг суюкданиш т-ралари — 38,87° дан (Hg) 3380° гача (W), зичлиги 0,531 г/см3 дан (Li) 22,5 г/см3 гача (Os). М. ўзига хос оптик, термик, механик, электрик ва б. бир неча хоссаларга эга; чунончи, суюкданиш ва қайнаш т-расининг юқорилиги, сиртидан ёруғлик ва товушни қайтиши, иссиқ ва электрни яхши ўтказиши, зарба таъсиридан яссиланиши ва чўзилиши кўпчилик М.нинг энг муҳим физик хоссасидир.
Зичлиги 5 дан кичик М. енгил, 5 дан катталари — оғир М. дейилади. Темир ва унинг қотишмалари қора М., қолганлари рангли М. деб юритилади. Асл М. бунга қарамайди. Нодир М. жумласига ванадий, молибден, бериллий, индий, цирконий, лантан, ниобий, тантал, рений, германий, галлий, таллий ва б. киради. «Нодир М.» деган ибора шартли ибора бўлиб, соф металл ажратиб олиш усулларининг қанчалик такомиллашганига боғлиқ; бир вақтлар «нодир» деб ҳисобланган титан эндиликда «нодирлар» жумласига
кирмайди (М.нинг кимёвий ва физик хоссалари ҳақида металл элементларга оид мақолаларга қаранг). М.нинг баъзи бирикмаларида (қотишмаларда ҳам) металл боғланиш (металлни ҳосил қилувчи зарралар орасидаги боғланиш) сақланиб қолади. М. табиатда эркин ва кимёвий бирикмалар ҳолида учрайди. Асл М. (олтин, платина, кумуш), баъзан мис, қалай ва симоб соф ҳолда топилади.
Олиниши. Саноат миқёсида соф металл олиш учун яроқли табиий хом ашё — металли руда номи б-н юритилади. Рудаларга, кўпинча, қўшимча жинслар — лой, қум, оҳактош ва ҳ.к. аралашган бўлади. Шу сабабли рудани қайта ишлашдан аввал уни бу жинслардан тозалаш, бошқача айтганда, рудани бойитиш лозим. Бойитилган руда «концентрат» деб аталади. Кўпчилик рудалар флотация усулида бойитилади. М. рудаларининг биринчи туркуми табиий М. бўлса, иккинчиси — оксидли рудалар ҳисобланади. Оксидли рудаларга қизил темиртош Ғе2 О3, қўнғир темиртош Fe2O33H2O, магнит темиртош Fe3O4, боксит А12О3-2Н,О, пиролюзит МпО2, қалайтош SnO2, висмут охраси BiO3 киради. Ер пўстининг чу-қурроқ қисмларида М.нинг сульфидли рудалари учрайди, мас, мис колчедани CuFeS2, мис ялтироғи Cu2S, киновар HgS, қўрғошин ялтироғи PbS, рухялтироғи ZnS ва ҳ.к. Баъзан бир неча М.нинг сульфидлари аралаш хрлда учраб, полиметалл рудани ташкил қилади. Баъзи М. хлоридлар, сульфатлар, карбонатлар ва фосфатлар б-н бирга бўлади, баъзилари силикатлар таркибига киради. М. Ер пустила бир хилда тарқалмаган. Ер пўстида масса жиҳатидан алюминий 8,05%, темир 4,65%, кальций 2,96%, натрий 2,5%, калий 2,5%, магний 1,85% бўлса, қолган барча М. Ер пусти массасининг жуда оз қисмини (қарийб 0,2% ни) ташкил қилади.
1958 й.да Ўзбекистонда авиценит (таркибида таллий ва темир оксиди бор) минерали, кейинроқ Олмалиқ худудининг полиметаллик минералларини текшириш жараёнида б и р у нит, наследовит минераллари топилди. Таркибида ванадий ва уран М.и бўлган туямунит минерали [Ca(UO2)2(VO4)2nH2O] ҳам Ўзбекистонда топилган.
Рудалардан М.ни соф ҳолда олиш иши техникада қайтариш, термик парчалаш, алмашиниш жараёнлари натижасида металлургиянинг турли тармоқдари (пирометаллургия, гидрометаллургия ва электрометаллургия)да амалга оширилади. Ўта соф М. олиш учун моддаларни ваку-умда ҳайдаш усулидан ҳам фойдаланилади. Кейинги й.ларда зоналар бўйлаб суюклантириш усули кўп қўлланилмоқда. Бу усул асосида (электрон-нурли лампалар б-н қиздириб) ниобий, тантал, вольфрам ва б. М. ёт моддалардан тозаланади. М. соф ҳолда камданкам ишлатилади. Кўпинча, қотишма ҳолида қўлланилади. Mac, чўян, пўлат, жез, бронза, константан, мельхиор, нихром ва б. Атмосфера шароитида М. емирилади (коррозияга учрайди). Металл буюмларни емирилишдан сақлаш муқим аҳамиятга эга. Махсус зангламайдиган пўлатлар тайёрлаш усулининг топилиши бу масалани ҳал қилишга ёрдам беради. М. турмушда, қурилишда, космонавтика, кемасозлик, машинасозлик, самолётсозликда ва б. кўп соҳаларда ишлатилади (я на қ. Металларни ишлаш).
Ад.: Зайцев Б. Е., Общие физические и химические свойства металлов, М., 1987. Пекшева Н. П., Химия металлов, Красноярск, 1987. БобилевА. В., Механические и технологические свойства металлов, 2 изд., М., 1987.
Нусрат Парпиев, Омонулла Хўжаев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.