Metallarni işlaş

Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 442–443-b. — ziyouz.com

Metallarni işlaş - metallar va qotişmalarga issiqlik (termik), mexanik, kimyoviy işlov berişda bajariladigan işlar majmui. Metallarni termik işlaş — metall va krtişmalarning xossaçarini (içki tuzilişini) özgartiriş uçun qöllaniladigan amallar: yumşatiş, toblaş, normallaş, böşatiş, yaxşilaş, çiniqtiriş, kimyoviytermik işlaş, passivlaş. Yumşatiş — metallarni ma'lum t-ragaça qizdirib, şu t-rada ma'lum vaqt tutib turgaç, asta-sekin, ba'zan, peç b-n birga sovitiş; bunda metallarning xossalari özgaradi. Natijada metallarning bol-ğalanuvçanligi va plastikligi oşadi, magnitlaniş va b. xususiyatlari yaxşilanadi. Toblaş — metallarni ma'lum t-ragaça qizdirib, tez sovitiş; bunda metallarning bir xil bölmagan struktura holatlari mustahkamlanadi, metallarning xususiyati turliça özgaradi. Normallaş — kam (0,3% gaça) va örtaça (0,3—0,6%) uglerodli pölatni, taxm., 800—950° gaça qizdirib, havoda sovitiş; bunda pölat tarkibidagi yirik donaçalar kiçrayadi, pölatning mustahkamligi, plastikligi va qovuşoqligi oşadi. Yaxşilaş — termik işlaşning bir turi; 550—650° t-rada toblaş va böşatişdan iborat. Dinamik nagruzka ostida işlaydigan maşina detallari uçun qöllaniladi. Çiniqtiriş — metall va qotişmalarni xona t-rasida köp vakt saqlab (tabiiy çiniqtiriş) yoki kizdirib (sun'iy çiniktiriş) ularning strukturasi va xususi-yatlarini özgartiriş. Qattikligi, mustahkamligi, magnit va b. xossalarini yaxşilaş. Metallarni kimyoviytermik işlaş — metallarni kimyoviy faol gaz, qattiq yoki suyuq mu-hitda yuqori t-rada qizdiriş va şu t-rada bir oz sovitiş. Bunda metall buyumlar sirtqi qatlamlarining ki-myoviy tarkibi, strukturasi va xususiyati özgaradi. Bunga azotlaş, xromlaş, metallaş va b. kiradi.

Metallarni mexanik işlaş — qirindi oliş yöli b-n detallarga turli şakl va ölçam beriş. Metall kesiş asboblari (keskiç, parma, zenker, razvyortka, freza va b.) va metall kesiş stanoklari (tokarlik stanoklari, silliqlaş stanogi, randalaş stanogi va b.) da bajariladi. Metallarni bosim b-n işlaş — metall zagotovka va buyumlarni qirindi olmay tayyorlaş. Metallarning plastikligidan foydalanişga asoslangan. Asosiy turlari: prokatlaş — metallni aylanuvçi silindr (jöva) lar orasidan ötkaziş (rayem, a); çöziş — metall zagotovkani öz ölçamidan kiçik ölçamli teşikdan tortib ötkaziş (rayem, b); presslaş — metallni berk silindr teşigidan siqib çiqariş (rayem, v); bolğalaş — metallarni bolğa yoki press b-n köp marta va dambadam urib, zarur şakl va ölçamga keltiriş (rayem, g); list ştamplaş — list, lenta yoki polosa metallni qalinligiga unça xalal yetkazmay deformatsiyalaş (rayem, d); bunda metall puanson va matritsaning iş qismiga mos şaklni oladi. Hajmiy ştamplaş — metall (zagotovka) ning barça ölçamlarini özgartirib deformatsiyalaş (rayem, ye); bunda metall maxsus asbob (ştamp) böşliği şaklini oladi. Eritmalar metall sirtida uni korroziyadan sakdaydigan yupqa oksid parda hosil qiladi. Oksid parda metallni taşki muxit ta'siridan sakdaydi, uni körkamlaştiradi. Metall heç qanday modda b-n reaksiyaga kirişmaydi. Temir, nikel, kobalt, xrom, marganets, alyuminiy va b. metallar «passivlanadi», ya'ni maxsus moddalar — oksidlovçilar (mas, xromatlar) b-n işlanadi.

Ad.: Mirboboyev V. A., Vasilyev G. P., Metallar texnologiyasi, T., 1971; Töraxonov A. S, Metallar texnologiyasi, T., 1974.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

МЕТАЛЛАРНИ ИШЛАШ - металлар ва қотишмаларга иссиқлик (термик), механик, кимёвий ишлов беришда бажариладиган ишлар мажмуи. Металларни термик ишлаш — металл ва кртишмаларнинг хоссачарини (ички тузилишини) ўзгартириш учун қўлланиладиган амаллар: юмшатиш, тоблаш, нормаллаш, бўшатиш, яхшилаш, чиниқтириш, кимёвийтермик ишлаш, пассивлаш. Юмшатиш — металларни маълум т-рагача қиздириб, шу т-рада маълум вақт тутиб тургач, аста-секин, баъзан, печь б-н бирга совитиш; бунда металларнинг хоссалари ўзгаради. Натижада металларнинг бол-ғаланувчанлиги ва пластиклиги ошади, магнитланиш ва б. хусусиятлари яхшиланади. Тоблаш — металларни маълум т-рагача қиздириб, тез совитиш; бунда металларнинг бир хил бўлмаган структура ҳолатлари мустаҳкамланади, металларнинг хусусияти турлича ўзгаради. Нормаллаш — кам (0,3% гача) ва ўртача (0,3—0,6%) углеродли пўлатни, тахм., 800—950° гача қиздириб, ҳавода совитиш; бунда пўлат таркибидаги йирик доначалар кичраяди, пўлатнинг мустаҳкамлиги, пластиклиги ва қовушоқлиги ошади. Яхшилаш — термик ишлашнинг бир тури; 550—650° т-рада тоблаш ва бўшатишдан иборат. Динамик нагрузка остида ишлайдиган машина деталлари учун қўлланилади. Чиниқтириш — металл ва қотишмаларни хона т-расида кўп вакт сақлаб (табиий чиниқтириш) ёки киздириб (сунъий чиниктириш) уларнинг структураси ва хусуси-ятларини ўзгартириш. Қаттиклиги, мустаҳкамлиги, магнит ва б. хоссаларини яхшилаш. Металларни кимёвийтермик ишлаш — металларни кимёвий фаол газ, қаттиқ ёки суюқ му-ҳитда юқори т-рада қиздириш ва шу т-рада бир оз совитиш. Бунда металл буюмлар сиртқи қатламларининг ки-мёвий таркиби, структураси ва хусусияти ўзгаради. Бунга азотлаш, хромлаш, металлаш ва б. киради.

Металларни механик ишлаш — қиринди олиш йўли б-н деталларга турли шакл ва ўлчам бериш. Металл кесиш асбоблари (кескич, парма, зенкер, развёртка, фреза ва б.) ва металл кесиш станоклари (токарлик станоклари, силлиқлаш станоги, рандалаш станоги ва б.) да бажарилади. Металларни босим б-н ишлаш — металл заготовка ва буюмларни қиринди олмай тайёрлаш. Металларнинг пластиклигидан фойдаланишга асосланган. Асосий турлари: прокатлаш — металлни айланувчи цилиндр (жўва) лар орасидан ўтказиш (раем, а); чўзиш — металл заготовкани ўз ўлчамидан кичик ўлчамли тешикдан тортиб ўтказиш (раем, б); пресслаш — металлни берк цилиндр тешигидан сиқиб чиқариш (раем, в); болғалаш — металларни болға ёки пресс б-н кўп марта ва дамбадам уриб, зарур шакл ва ўлчамга келтириш (раем, г); лист штамплаш — лист, лента ёки полоса металлни қалинлигига унча халал етказмай деформациялаш (раем, д); бунда металл пуансон ва матрицанинг иш қисмига мос шаклни олади. Ҳажмий штамплаш — металл (заготовка) нинг барча ўлчамларини ўзгартириб деформациялаш (раем, е); бунда металл махсус асбоб (штамп) бўшлиғи шаклини олади. Эритмалар металл сиртида уни коррозиядан сакдайдиган юпқа оксид парда ҳосил қилади. Оксид парда металлни ташки мухит таъсиридан сакдайди, уни кўркамлаштиради. Металл ҳеч қандай модда б-н реакцияга киришмайди. Темир, никель, кобальт, хром, марганец, алюминий ва б. металлар «пассивланади», яъни махсус моддалар — оксидловчилар (мас, хроматлар) б-н ишланади.

Ад.: Мирбобоев В. А., Васильев Г. П., Металлар технологияси, Т., 1971; Тўрахонов А. С, Металлар технологияси, Т., 1974.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.