Metallorganik birikmalar
Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 445-b. — ziyouz.com
Metallorganik birikmalar — molekulasida metall — uglerod boği bölgan organik birikmalar. «M.b.» termini ma'lum darajada şartli. Sianidlar, karbidlar, ba'zi hollarda metallar karbonillari ham (Me—S boği tutgan bölsa ham) anorganik birikmalar hisoblanadi. Bor, fosfor, kremniy, margimuş va b. metallmaslarning organik birikmalari ham M.b. jumlasiga kiradi. Şuning uçun keyingi vaqtlarda «elementoorganik birikmalar» degan umumiy nom köproq işlatilmoqda. Ilk bor M.b.ni 1827 y.da V. Seyze (Seyze tuzi K[PtCl3(CH2=CH2)]H2O) sintez qilgan. Keyinçalik R. Bunzen margimuş organik birikmalarni (1839), ingliz kimyogari E. Franklend dietil ruxni (1849) olgandan söng M.b. kimyosiga asos solindi Li, Na, K, Rb, Cs, Be, Mg, Ca, Sr, Ba, Zn, Cd, Hg, B, Al, Ga, In, Tl, Si, Sn, Pb, As, Sb, Bi kabi metallarning M.b.i yaxşi örganilgan. Ular suyuq va qattiq holatdagi moddalardir. Köpçiligi organik erituvçilarda eriydi. M.b.dan, ayniqsa, simob, qalay, qörğoşin birikmalari juda zaharli. M.b.ning köpçiligi suv va kislorod b-n reaksiyaga faol kirişadi. Ba'zilari havoda, karbonat angidridli muhitda öz-özidan alangalanadi. Oraliq metallar — Ti, Zr, Y, Nb, Ta, Cr, Mo, U, Re, Fe, Ru, Os, Rh, Ir, Co va Ni ning organik birikmalari katta amaliy ahamiyatga ega. M.b. dori moddalar, sof holdagi metallar, metall' qoplamalari olişda va organik moddalar sintezida işlatiladi (yana Q. Grinyar reaksiyasi, Kuçerev re-aksiyasi, Polimerlaniş).
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
МЕТАЛЛОРГАНИК БИРИКМАЛАР — молекуласида металл — углерод боғи бўлган органик бирикмалар. «М.б.» термини маълум даражада шартли. Цианидлар, карбидлар, баъзи ҳолларда металлар карбониллари ҳам (Me—С боғи тутган бўлса ҳам) анорганик бирикмалар ҳисобланади. Бор, фосфор, кремний, маргимуш ва б. металлмасларнинг органик бирикмалари ҳам М.б. жумласига киради. Шунинг учун кейинги вақтларда «элементоорганик бирикмалар» деган умумий ном кўпроқ ишлатилмоқда. Илк бор М.б.ни 1827 й.да В. Цейзе (Цейзе тузи K[PtCl3(CH2=CH2)]H2O) синтез қилган. Кейинчалик Р. Бунзен маргимуш органик бирикмаларни (1839), инглиз кимёгари Э. Франкленд диэтил рухни (1849) олгандан сўнг М.б. кимёсига асос солинди Li, Na, К, Rb, Cs, Be, Mg, Ca, Sr, Ba, Zn, Cd, Hg, B, Al, Ga, In, Tl, Si, Sn, Pb, As, Sb, Bi каби металларнинг М.б.и яхши ўрганилган. Улар суюқ ва қаттиқ ҳолатдаги моддалардир. Кўпчилиги органик эритувчиларда эрийди. М.б.дан, айниқса, симоб, қалай, қўрғошин бирикмалари жуда заҳарли. М.б.нинг кўпчилиги сув ва кислород б-н реакцияга фаол киришади. Баъзилари ҳавода, карбонат ангидридли муҳитда ўз-ўзидан алангаланади. Оралиқ металлар — Ti, Zr, Y, Nb, Та, Cr, Mo, U, Re, Fe, Ru, Os, Rh, Ir, Co ва Ni нинг органик бирикмалари катта амалий аҳамиятга эга. М.б. дори моддалар, соф ҳолдаги металлар, металл’ қопламалари олишда ва органик моддалар синтезида ишлатилади (яна Қ. Гриньяр реакцияси, Кучерев ре-акцияси, Полимерланиш).
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.