Metateza
Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 452-b. — ziyouz.com
Metateza (yun. metathesis — örnini almaştiriş) — sözdagi tovuşlar (asosan, undoşlar)ning özaro örin almaştiriş; tovuş özgarişlariştt bir turi. Mac, tuproq — turpoq, töğramoq — törğamoq, ahvol — avhol va h.k. M. oğzaki tilga, şevalarga hamda bolalar nutqiga xos hodisa bölib, ba'zan bunday özgarişlar adabiy tilning tarixiy taraqqiyoti natijasida yoki boşqa tillardan söz özlaştiriş jarayonida tilda mustahkam örin olib, adabiy meyorga aylanadi: yomğir<yoğmir, daryo<dayro; qulf<arab. «qufl»; tarelka<nem. «Teller» kabi. Yondoş, yonma-yon turgan tovuşlar, şuningdek, yondoş bölmagan, bir-biridan uzoqroq bölgan tovuşlar M.si farqlanadi. Mac, böyra—böryo, aylanmoq — aynalmoq kabi. M., köpinça, yoş bolalar tomonidan yangi sözlarni özlaştirişda, talaffuz qilişda hamda boşqa tillarda söz qabul qiliş jarayonida talaffuz uçun noqulay tovuş birikmalaridan qoçişga intiliş natijasida paydo böladi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
МЕТАТЕЗА (юн. metathesis — ўрнини алмаштириш) — сўздаги товушлар (асосан, ундошлар)нинг ўзаро ўрин алмаштириш; товуш ўзгаришлариштт бир тури. Mac, тупроқ — турпоқ, тўғрамоқ — тўрғамоқ, аҳвол — авҳол ва ҳ.к. М. оғзаки тилга, шеваларга ҳамда болалар нутқига хос ҳодиса бўлиб, баъзан бундай ўзгаришлар адабий тилнинг тарихий тараққиёти натижасида ёки бошқа тиллардан сўз ўзлаштириш жараёнида тилда мустаҳкам ўрин олиб, адабий меъёрга айланади: ёмғир<ёғмир, дарё<дайро; қулф<араб. «қуфл»; тарелка<нем. «Teller» каби. Ёндош, ёнма-ён турган товушлар, шунингдек, ёндош бўлмаган, бир-биридан узоқроқ бўлган товушлар М.си фарқланади. Mac, бўйра—бўрйо, айланмоқ — айналмоқ каби. М., кўпинча, ёш болалар томонидан янги сўзларни ўзлаштиришда, талаффуз қилишда ҳамда бошқа тилларда сўз қабул қилиш жараёнида талаффуз учун ноқулай товуш бирикмаларидан қочишга интилиш натижасида пайдо бўлади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.