Meteoritlar

Meteoritlar — Quyoş sistemasining sayyoralararo fazodan Yer yuziga tuşadigan qattiq jismlari. Quyoş atrofida elliptik orbita böylab aylanayotgan sonsanoqsiz qattiq jismlardan ayrimlarining orbitasi özgarişi natijasida Yer b-n töqnaşadi. Katta tezlikda (11—75 km/sek) qarakat qilayotgan bunday jismlardan massasi kiçiklari (1—10 g) Yer atmosferasida meteor hodisa hosil qilsa, kattalari (1 — 1000 kg) atmosferada butunlay erib ulgurmay Yer yuziga tuşadi. Bir sutkada osmondan Yerga umumiy massasi 10 t atrofida bölgan turli xil kattalikdagi qattiq holatdagi kosmik modda tuşadi. Bu jismlarning yiriklari topilgan va tabiat muzeylarida saqlanmoqda. Ular M. deb atalib, umumiy oğirligi 500 t dan oşadi. 1920 y. Janubiy-Ğarbiy Afrikada topilgan temir M.ning (Goba) oğirligi 50 t, 1818 y.da Grenlandiyada topilgan M.ning oğirligi 34 t. 1947 y.da Sixo-te-Alin (Uzoq Şarq, Rossiya) ga parçalanib tuşgan M.ning umumiy oğirligi 23 t. M.Z turkumga bölinadi: temir, toş vatoştemir. Te mir M. topilgan barça M.ning 4% ini taşkil etib, tarkibida 85% temir, 12% nikel, 3% kobalt va b. elementlar bor. Temir M. katta kristall (oktaedrit) lardir. Ular sillik, şakldagi jismlar bölib, havo qarşiligi ta'sirida kristallga aylangan. Toş M. topilgan barça M.ning 92% ini taşkil etadi va, asosan, kremniy, magniy, natriy, kalsiy, temir, alyuminiy va b. elementlar oksididan iborat. Ular toğ jinslarini eslatadi. Toştemir M. topilgan barça M.ning 4% ini taşkil etadi. M.ning ziçligi 2,5 dan 8,8g/sm3 gaça M.ning atmosferasidan Yerga maydalanib tuşiş hodisasi M. yomğiri deyiladi. Mas, 1947 y.dagi Sixote-Alin meteorit yomğiri tarkibida örtaça quyidagi mikdorda nodir metallar bor (1 t M.da g hisobida): ruteniy 10, rodiy 5, palladiy 10, ku-muş 5, osmiy 3, iridiy 5, platina 20, oltin 5 va b. M.dagi elementlar tarkibi Yerdagi elementlar tarkibi b-n deyarli bir xil.