Meteorlar

Meteorlar (yun. meteora — atmosfera va osmon hodisasi) — sayyoralararo fazodan Yer atmosferasining yuqori qatlamlariga katta (11—75 km/s) tezlikda qattiq zarralar yoki jismlarining kelib tuşişi natijasida röy beradigan çaqnaş va b. hodisalar. Xalq tilida «uçar yulduzlar» deb ham ataladi. M. dastlab vizual (teleskop va b.) yöl b-n keyinroq esa fotografiya qamda radiolokatsiya yöli b-n kuzatilgan. Meteor jismlar Yer atmosferasi b-n töqnaşganida öz massasining töla yoki qisman yöqotişi va ionlaşgan yoruğ iz qoldirişi kuzatilgan. Yoruğ izning uzunligi bir neça km dan önlarça km gaça bölişi mumkin. Yoruğ va xira meteorlar mavjud, yoruğlari kam, xiralari köproqkuzatiladi. M. yoruğligi meteor jismlarning kattaligiga va tezligiga boğliq. Eng yoruğ M. bolidlar deyiladi. Atmosferada bir sutkada yoruğligi taxm. beşinçi yulduz kattaligidek 100 mln. ta meteor çaqnaydi.

M. vaqt ötişi b-n asta-sekin parçalana borib biror balandlikda (odatda 60—10 km) yöq bölib ketadi. Yoruğ yulduzlar, mas, bolidlar ança pastlik (20— 40 km) da tugaydi. M.spek-trida Fe, Na, Mg, Ca, Cr, Si+, N, O elementlarining intensiv çiziqlari aniqlangan. Yer atmosferasiga katta tezlikda yorib kirayotgan M. harakat energiyalarini atmosfera gazlarini qizdirişga sarf qiladi. Buning natijasida uyğongan holatga ötgan atomlarning Ne, O, Na, Si va Sa ionlari asosiy xrlatga qaytayotganda yoruğlik soçiladi. Yer öz harakati vaqtida M. oqimi b-n töqnaşganda Yerda M. yomğiri hodisasi kuzatiladi. Bunda qisqa vaqt içida (mas, 1 min.da) bir neça yuz M. çaqnaşi mumkin.