Metodologiya
Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 461–462-b. — ziyouz.com
Metodologiya (metod va ...logiya sözlaridan) — tadqiqotçining nazariy va amaliy faoliyatini taşkil etiş, tiklaş tamoyillari va usullari tizimi hamda bunday tizim haqidagi ta'limot. M. metodlar haqidagi ta'limot yoki yalpi-umumiy biliş metodi, deb ham ta'riflanadi. M. metodlarga va umuman voqelikka qanday yondaşiş yölini örgatadi. Voqelikning muayyan qismini, biror jihatini, rivojlanişining ayrim holatini örga-tuvçi M.ga metafizikani, voqelikning çiziqli rivojlaniş, özgariş jarayonini va uni taşkil etuvçi elementlar örtasidagi özaro aloqadorliklarni aks ettiruvçi M.ga dialektikani, voqelikda röy beruvçi keskin, halokatli özgarişlar, noçiziqli rivojlaniş jarayonlarini örganişda qöllaniladigan M.ga sinergetikapş misol sifatida körsatiş mumkin.
M.ga ilmiy bilişning, voqelikni anglaş va özgartirişning algoritmi sifatida ham qaraş mumkin. Mac, Yunonistonda geometriya yer maydonlarini ölçaşda normativ yöl-yöriq bölib xizmat qilgan va geometriya ilmini falsafani örganiş uçun muhim M. deb bilişgan. Platon maqbarasiga kiraverişdagi eşikka «kimki geometriyani bilmasa, bizning oldimizga kirmasin» deb yozib qöyilgan ekan. Falsafada esa olamni anglaşda Geraklitning logosk M. vazifasini ötagan. M. taraqqiyotiga Sokrat, Aristotel jiddiy hissa qöşişgan. Forobiy şa-rkrna fikrlaş uslubi nuqtai nazaridan Aristotel asarlarini şarxlaydi. Bunday şarxlar Aristotel merosini örganişda M. bölib kelgan. Ibn Sino özining xotiralarida Aristotelning «Metafizika» asarini 40 marotaba öqib çiqsa ham heç narsa tuşu na olmaganligini, bu asarning mazmuniga Forobiyning şarxlarini öqigandan sönggina tuşunib yetganligini yozib qoldirgan. M. haqida F. Bekon, R.Dekart, J. Lokk, G. Galiley va b. yevropalik olimlar maxsus kitoblar yozişgan. Şuningdek, M. rivojiga Kant, Fixte, Şelling, Gegel jiddiy hissa qöşişgan. Gegel dialektik M.ning asoslarini işlab çikdi. 20-a.da sinergetik, strukturalistik va germenevtik M.lar falsafada eng obröli falsafiy M.lar sifatida nom qozondi, sistemaviy va kompleks yondaşiş M.lari esa insonning barça hayotiy jarayonlarida keng qöllanilmoqda.
Bugungi kunda sinergetika M.si olamning çigal muammolarini tadqiq etişda, halokatli portlaşlar, noçiziqli özgariş jarayonlarining mohi-yatini tuşunib yetişda, olamning vujudga kelişini ilmiy asoslaşda kuçli evristik biliş quroli vazifasini ötamoqda.
Baxtiyor Törayev.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
МЕТОДОЛОГИЯ (метод ва ...логия сўзларидан) — тадқиқотчининг назарий ва амалий фаолиятини ташкил этиш, тиклаш тамойиллари ва усуллари тизими ҳамда бундай тизим ҳақидаги таълимот. М. методлар ҳақидаги таълимот ёки ялпи-умумий билиш методи, деб ҳам таърифланади. М. методларга ва умуман воқеликка қандай ёндашиш йўлини ўргатади. Воқеликнинг муайян қисмини, бирор жиҳатини, ривожланишининг айрим ҳолатини ўрга-тувчи М.га метафизикани, воқеликнинг чизиқли ривожланиш, ўзгариш жараёнини ва уни ташкил этувчи элементлар ўртасидаги ўзаро алоқадорликларни акс эттирувчи М.га диалектикани, воқеликда рўй берувчи кескин, ҳалокатли ўзгаришлар, ночизиқли ривожланиш жараёнларини ўрганишда қўлланиладиган М.га синергетикапш мисол сифатида кўрсатиш мумкин.
М.га илмий билишнинг, воқеликни англаш ва ўзгартиришнинг алгоритми сифатида ҳам қараш мумкин. Mac, Юнонистонда геометрия ер майдонларини ўлчашда норматив йўл-йўриқ бўлиб хизмат қилган ва геометрия илмини фалсафани ўрганиш учун муҳим М. деб билишган. Платон мақбарасига кираверишдаги эшикка «кимки геометрияни билмаса, бизнинг олдимизга кирмасин» деб ёзиб қўйилган экан. Фалсафада эса оламни англашда Гераклитнинг логоск М. вазифасини ўтаган. М. тараққиётига Сократ, Аристотель жиддий ҳисса қўшишган. Форобий ша-ркрна фикрлаш услуби нуқтаи назаридан Аристотель асарларини шархлайди. Бундай шархлар Аристотель меросини ўрганишда М. бўлиб келган. Ибн Сино ўзининг хотираларида Аристотелнинг «Метафизика» асарини 40 маротаба ўқиб чиқса ҳам ҳеч нарса тушу на олмаганлигини, бу асарнинг мазмунига Форобийнинг шархларини ўқигандан сўнггина тушуниб етганлигини ёзиб қолдирган. М. ҳақида Ф. Бэкон, Р.Декарт, Ж. Локк, Г. Галилей ва б. европалик олимлар махсус китоблар ёзишган. Шунингдек, М. ривожига Кант, Фихте, Шеллинг, Гегель жиддий ҳисса қўшишган. Гегель диалектик М.нинг асосларини ишлаб чикди. 20-а.да синергетик, структуралистик ва герменевтик М.лар фалсафада энг обрўли фалсафий М.лар сифатида ном қозонди, системавий ва комплекс ёндашиш М.лари эса инсоннинг барча ҳаётий жараёнларида кенг қўлланилмоқда.
Бугунги кунда синергетика М.си оламнинг чигал муаммоларини тадқиқ этишда, ҳалокатли портлашлар, ночизиқли ўзгариш жараёнларининг моҳи-ятини тушуниб етишда, оламнинг вужудга келишини илмий асослашда кучли эвристик билиш қуроли вазифасини ўтамоқда.
Бахтиёр Тўраев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.