Metr

Metr — 1) metrik ölçov tizimi va Xalqaro birliklar tizimi SI dagi uzunlik birligi. Qisqaça m b-n belgilanadi. 1 m = 0,469 sarjin = 1,406 arşin = 3,281 fu/i=10dm=100 sm=1000 mm; 2) metrik ölçov tizimida M. Parij meridiani uzunligi çoragining öng milliondan bir qismi (10~7) ga, Xalqaro birliklar tizimida esa M. kripton -86 atomining 2r10 va 5d5 energetik sathlar orasidagi ötişga mos keladigan nurlaniş vakuumidagi 1650763,73 tölqin uzunligiga teng uzunlik ölçovi.

... METR (yun. metron — ölçov, metreo — ölçayman) — qöşma sözlar bölagi. Ölçov asboblari (mas, barometr, termometr) hamda metr tizimidagi uzunlik ölçovlari (mas, kilometr, santimetr) ni anglatadi. METR (musiqada) — ritmik tuzilmalarning hajmi va sifatini belgilovçi, kuçli va kuçeiz (yoki uzun va qisqa) hissalarning muayyan tartib va ölçamlarda izçil almaşinuviga asoslangan badiiy vaqt ölçovi. Kuçli va kuçeiz hissalar munosabatlariga asoslangan M. tizimi nota yozuvida takt yordamida ifodalanadi. Oğzaki an'anadagi musiqa merosi va kompozitorlar ijodida muttasil — bir xil va no-muttasil — turli taktli M. uçraydi. M. taktda hissalarning birikişiga köra, oddiy (2 yoki 3 hissali) va teng qismlardan taşkil topgan murakkab (4, 6, 9 yoki 12 hissali) turlarga bölinadi. Oddiylarida taktning birinçi , hissasi, murakkab M. larda esa har bir M. guruhining birinçi (köproq boşlanğiç) hissalari kuçli ifodalanadi. Bir taktda ikki va undan ortiq teng bölmagan guruxlardan tuziladigan aralaş M. ham böladi (maye., 5, 7 hissali). Muayyan ritmik birliklar (çorak, yarim çorak, nimçorak notalar) dagi u yoki bu M. ifodasi takt ölço-yei deb yuritiladi. Şarqxalqlari oğzaki an'anadagi musiqada M. usul (özbek, tojik, turk, uyğurlarda), iyqo (arabça), tala (hindça) va b. şakllarda namoyon böladi. Ayrim musiqa janrlari uçun muayyan M.lar xarakterli. Mas, vals 3 hissali, marş 2 yoki 4 hissali. Maqom «as/otarida murakkab 2 hissali, talkin va b. qismlarida aralaş hissali M.lar uçraydi.

Abdumannop Nazarov.