Meva

Meva (fructus) — yottiq uruğli ösimliklarning uruğli organi; odatda, uruğlaniş natijasida hosil böladi. Ammo, partenogenez yöli b-n köpayadigan ösimliklar M.si (partenokarp M.) uruğlanişsiz yuzaga keladi va uruğsiz böladi. M.larning şakli, kattaligi va rangi har xil. M. bitta tu-gunçadan hosil bölsa (örik, gilos, olça, moş, jağjağ va b.) oddiy yoki asl M., bir guldagi bir neça tugunçadan yuzaga kelsa (malina, maymunjon, ayiqtovon va b.) murakkab M., tugunça va guldagi boşqa qismlarning iştirokida şakllanadigan bölsa (qulupnay, tut, olma va b.) soxta M. deb ataladi.

M. 3 qismdan — sirtqi qism yoki pöst (ekzokarp)dan, pöstsimon yoki yoğoçlangan qism (endokarp) va ular örtasiga joylaşgan oraliq qism (mezokarp) — meva etidan iborat. Höl (etli, sersuv) va quruq (yupqa, quruq) M.lar bor. Höl M.lar danakli (örik, şaftoli, olça va b.) va uruğli (olma, qovun, bodring va b.) mevalarga bölinadi. Ular pişganda oçiladigan va oçilmaydigan böladi. Quruq M. tuzilişiga qarab bir neçtaga bölinadi: yonğoq M.lar — pösti qattiq yoğoçsimon (yonğoq, örmon yonğoği va b.); pista M.lar — pösti dağal (kungaboqar, maxsar va b.); donça M.lar — pösti yupqa, uruğga yopişgan (arpa, buğdoy. şoli, tariq va b.) va qanotçali M.lar — uruğida qanotçasimon parda böladi (qayrağoç, şumtol, zarang va b.da). Oçiladigan M.lar, odatda, köp uruğli bölib, oçiliş usuli va xonalarining soniga qarab bir neça xilga ajratiladi. Bargak M. — sallagul, isparak, tasmaçöp; qözok M. — turp, şolğom, indov; qözoqça M. — ösma, jağjağ, qatron; kösak M. — ğöza, köknor, lolaqizğaldoq ösimliklarida uçraydi. Bölinadigan M.lar ikki va köp xonali tugunçadan hosil bölib, pişganda ayrim mevaçalarga ajraladi (kaşniç, ukrop, kovrak, kampir-çopon, tuyaqorin va b.ning M.lari). M. tiplarini sistemaga soluvçi har xil tasniflar taklif qilingan, lekin ularning hammasini ham mukammal deb bölmaydi. Arman olimi A. L. Taxtajyan M.ni tutaşmagan mevabarglardan hosil bölgan apokarp M. va tutaşgan meva barglardan tuzilgan senokarp M.ga ajratadi. Senokarp M.ni sinkarp, parakarp valizikarpga ajratdi. Apokarp M. eng soddasi hisoblanadi. M.ning biologik ahamiyati uruğlarni himoyalaş va tarqatişdir. Mevaqat uruğlarni pişib yetilmasdan qurib qoliş, şikastlaniş va hayvonlarga yem bölişdan saqlaydi. M. şamol, suv, odam va hayvonlar yordamida tarqaladi. M. qimmatbaho oziq moddalar (oqsil, moy, uglevod va vitaminlar) ga boy. Köp ösimliklarning M.larini odam va hayvonlar iste'mol qiladi, ulardan dori va böyoqlar tayyorlanadi. Begona va zaharli ösimliklarning M.si xöjalikka zarar yetkazadi.

Qandolatçilik mahsulotlari — şirinliklar, poliz ekinlari va mevali daraxtlar mahsuloti ham M. deyiladi.