Mexanik kuçlaniş
Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 470–471-b. — ziyouz.com
Mexanik kuçlaniş - deformatsiyalangan (siqilgan, çözilgan va b.) qattiq jism köndalang kesimining yuza birligiga töğri keladigan elastiklik kuçi. Uşbu S = —i£- tenglik b-n ifodalanadi, bunda Ğe1 — elastiklik kuçi, S— yuza. Deformatsiyalaniş jarayonida qattiq jismni taşkil etuvçi zarralar — atom va molekulalarning ma'lum qismi bir-birlariga nisbatan siljiydi. Bunday siljişga qattiq jism tarkibidagi zaryadlangan zarralar orasidagi elektromagnit kuçlari qarşilik körsatadi. Natijada deformatsilanayotgan qattiq jismda mikdor jihatdan taşqi qöyilgan kuçga teng, unga qarama-qarşi yönalgan içki kuç — elastiklik kuçi vujudga keladi. Xususiy holda bir tomonlama çöziliş (yoki siqiliş) dan iborat de-formatsiyalar uçun M. k. 8 ning nisbiy uzayiş ye ga boğliqligi Guk qonuni orqali bunday ifodalanadi: 5 = Yeye, bunda Ye ~ özgarmas kattalik; u deformatsiyalanayotgan sterjenning materialiga va fizik holatiga boğliq. Tajribalar 8 ning ye ga çiziqli boğlanişi faqat elastik deformatsiyaning kiçik qiymatlarida aniq bajarilişini körsatadi.
Nisbiy uzayişning nisbatan katta qiymatlarida va, ayniqsa, noelastik deformatsiya vujudga kelganida çiziqli boglanişdan çetlanişi kuzatiladi. Rasmda polipropilen sterjenning t-rasi 245 K ga teng bölgan holati uçun M.k. b-n nisbiy uzayiş orasidagi boğlaniş grafigi keltirilgan. Bu boğlanişni uç qismga böliş mumkin: 0 dan a gaça bölgan qismda çiziqli boğlaniş töla bajariladi, bunda nisbiy uzayiş bir neça foizdan oşmaydi, a dan ' gaça oraliqda çiziqli boğlanişdan çetlaşiş kuzatiladi, ammo bunda ham yuqori elastik deformatsiya sodir bölib, nisbiy uzayiş bir neça yuz foizga yetib boradi. Boğlanişning dan keyingi qismida esa sterjen uziladi. Kuzatilayotgan jismdagi M.k. faqat şu jismga boşqa jismlarning bevosita ta'siri natijasidagina emas, balki traning özgarişi, elektr yoki magnit maydoni ta'siri, jismning bir fazadan ikkinçi fazaga utişi va b. tufayli vujudga kelişi mumkin.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
МЕХАНИК КУЧЛАНИШ - деформацияланган (сиқилган, чўзилган ва б.) қаттиқ жисм кўндаланг кесимининг юза бирлигига тўғри келадиган эластиклик кучи. Ушбу S = —i£- тенглик б-н ифодаланади, бунда Ғэ1 — эластиклик кучи, S— юза. Деформацияланиш жараёнида қаттиқ жисмни ташкил этувчи зарралар — атом ва молекулаларнинг маълум қисми бир-бирларига нисбатан силжийди. Бундай силжишга қаттиқ жисм таркибидаги зарядланган зарралар орасидаги электромагнит кучлари қаршилик кўрсатади. Натижада деформациланаётган қаттиқ жисмда микдор жиҳатдан ташқи қўйилган кучга тенг, унга қарама-қарши йўналган ички куч — эластиклик кучи вужудга келади. Хусусий ҳолда бир томонлама чўзилиш (ёки сиқилиш) дан иборат де-формациялар учун М. к. 8 нинг нисбий узайиш е га боғлиқлиги Гук қонуни орқали бундай ифодаланади: 5 = Ее, бунда Е ~ ўзгармас катталик; у деформацияланаётган стерженнинг материалига ва физик ҳолатига боғлиқ. Тажрибалар 8 нинг е га чизиқли боғланиши фақат эластик деформациянинг кичик қийматларида аниқ бажарилишини кўрсатади.
Нисбий узайишнинг нисбатан катта қийматларида ва, айниқса, ноэластик деформация вужудга келганида чизиқли богланишдан четланиши кузатилади. Расмда полипропилен стерженнинг т-раси 245 К га тенг бўлган ҳолати учун М.к. б-н нисбий узайиш орасидаги боғланиш графиги келтирилган. Бу боғланишни уч қисмга бўлиш мумкин: 0 дан а гача бўлган қисмда чизиқли боғланиш тўла бажарилади, бунда нисбий узайиш бир неча фоиздан ошмайди, а дан Ъ гача оралиқда чизиқли боғланишдан четлашиш кузатилади, аммо бунда ҳам юқори эластик деформация содир бўлиб, нисбий узайиш бир неча юз фоизга етиб боради. Боғланишнинг Ь дан кейинги қисмида эса стержень узилади. Кузатилаётган жисмдаги М.к. фақат шу жисмга бошқа жисмларнинг бевосита таъсири натижасидагина эмас, балки транинг ўзгариши, электр ёки магнит майдони таъсири, жисмнинг бир фазадан иккинчи фазага утиши ва б. туфайли вужудга келиши мумкин.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.