Mexanizmlar kinematikasi
Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 468–469-b. — ziyouz.com
Mexanizmlar kinematikasi — mexanizmlarga ta'sir etadigan kuçlarni hisobga olmagan holda qism (zveno) lari harakatining geometrik jihatlari örganiladigan soha; maşina va mexanizmlar nazariyasi bölimi. M.k.da kinematik analiz va kinematik sintez masalalari yeçiladi. M.k. masalalarini yeçiş uçun mexanizmning kinematik xossalarini ifodalaydigan asosiy körsatkiçlar va yetakçi zvenolarning harakat qonunlari ma'lum bölişi kerak.
M.k. masalalari grafik, analitik va grafoanalitik usullarda yeçiladi. Eng oddiy grafik usul ning mohiyati quyidagiça: agar mexanizmdagi AV zvenoning vaziyati va şarnirlari markazlari orasidagi masofa ma'lum bölsa (rasmga q.), qolgan barça zvenolarning vaziyatini sirkul yordamida aniqlaş mumkin. Şunday qilib, tekislikda harakatlanadigan mexanizmlar masalasi egri çiziqlarning tekislikda kesişgan nuqtalarini aniqlaşdan iborat böladi.
Analitik usul oldindan ma'lum aniqlikdagi zvenolarning vaziyatini anikutşga imkon beradi. Bunda masala çiziqli bölmagan tenglamalar sistemasini yeçişga keltiriladi. Mexanizmdagi ayrim nuqtalarning t-rayektoriyasi, odatda, zvenolarning vaziyatini biliş uçun aniqlanadi; bunda faqat mexanizm iş organlarining harakat turiga boğliq bölgan t-rayektoriyalarning grafigi tuziladi yoki tekşiril adi.
Grafoanal iti k usul zvenolar va mexanizmlar ayrim nuqtalarining tezliklarini aniqlaşda qöllaniladi. Biror nuqtaning tezligini aniqlaş uçun zvenolarning vaziyatini aniqlaşda olingan ma'lumotlardan foydalanib, bu nuqta yölining vaqt böyiça özgariş diagrammasi tuziladi, söngra differensiallaş grafigini qöllab, tezlikning vaqt böyiça özgariş diagrammasi quriladi. Mexanizm nuqtalarining tezlanişlarini aniqlaşda tezlanişlar planidan va analitik usuldan foydalaniladi. Tezlanişlarni aniqlaş uçun odatda kinematik diagramma usuli qöllanilmaydi, çunki uning anikligi oldindan qurilgan tezlikning vaqt böyiça özgariş diagrammasini differensiallaş grafigi aniqligiga boğliq böladi. Mexanizmlarning kinematik sintez masalalari körib ötilgan kinematik analiz masalalariga teskari hisoblanadi.
/M..Usmonxöjayev H. h. Maşina va mexanizmlar nazariyasi, 2naşr, T., 1970; Artobolevskiy I. I., Mexanizmi v sovremennoy texnike [v 4-x t.], t. 1—3, M., 1970-73.
Körqmas Inoğomov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
МЕХАНИЗМЛАР КИНЕМАТИКАСИ — механизмларга таъсир этадиган кучларни ҳисобга олмаган ҳолда қисм (звено) лари ҳаракатининг геометрик жиҳатлари ўрганиладиган соҳа; машина ва механизмлар назарияси бўлими. М.к.да кинематик анализ ва кинематик синтез масалалари ечилади. М.к. масалаларини ечиш учун механизмнинг кинематик хоссаларини ифодалайдиган асосий кўрсаткичлар ва етакчи звеноларнинг ҳаракат қонунлари маълум бўлиши керак.
М.к. масалалари график, аналитик ва графоаналитик усулларда ечилади. Энг оддий график усул нинг моҳияти қуйидагича: агар механизмдаги АВ звенонинг вазияти ва шарнирлари марказлари орасидаги масофа маълум бўлса (расмга қ.), қолган барча звеноларнинг вазиятини циркуль ёрдамида аниқлаш мумкин. Шундай қилиб, текисликда ҳаракатланадиган механизмлар масаласи эгри чизиқларнинг текисликда кесишган нуқталарини аниқлашдан иборат бўлади.
Аналитик усул олдиндан маълум аниқликдаги звеноларнинг вазиятини аникутшга имкон беради. Бунда масала чизиқли бўлмаган тенгламалар системасини ечишга келтирилади. Механизмдаги айрим нуқталарнинг т-раекторияси, одатда, звеноларнинг вазиятини билиш учун аниқланади; бунда фақат механизм иш органларининг ҳаракат турига боғлиқ бўлган т-раекторияларнинг графиги тузилади ёки текширил ади.
Графоанал ити к усул звенолар ва механизмлар айрим нуқталарининг тезликларини аниқлашда қўлланилади. Бирор нуқтанинг тезлигини аниқлаш учун звеноларнинг вазиятини аниқлашда олинган маълумотлардан фойдаланиб, бу нуқта йўлининг вақт бўйича ўзгариш диаграммаси тузилади, сўнгра дифференциаллаш графигини қўллаб, тезликнинг вақт бўйича ўзгариш диаграммаси қурилади. Механизм нуқталарининг тезланишларини аниқлашда тезланишлар планидан ва аналитик усулдан фойдаланилади. Тезланишларни аниқлаш учун одатда кинематик диаграмма усули қўлланилмайди, чунки унинг аниклиги олдиндан қурилган тезликнинг вақт бўйича ўзгариш диаграммасини дифференциаллаш графиги аниқлигига боғлиқ бўлади. Механизмларнинг кинематик синтез масалалари кўриб ўтилган кинематик анализ масалаларига тескари ҳисобланади.
/М..Усмонхўжаев Ҳ. ҳ. Машина ва механизмлар назарияси, 2нашр, Т., 1970; Артоболевский И. И., Механизмы в современной технике [в 4-х т.], т. 1—3, М., 1970-73.
Кўрқмас Иноғомов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.