Mezozoy eratemasi
Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 387–388-b. — ziyouz.com
Mezozoy eratemasi (ERASI) (mezo... va yun. zoe — hayot), mezozoy — fanerozoy eoniniyag örta yirik bölinmasi va Yer geologik tarixining şunga muvofiq erasi. M.e. 230 mln. yil avval boşlangan, 163 mln. yil davom etgan. M.e.ni dastlab 1841 y. ingliz geologi J. Fillips ajratgan. 3 sistema (davr)ga bölinadi: trias, yura va bör. M.e.da hoz. materiklar öz şakliga ega böla boşlagan va ehtimol okeanlardagi botiklar ham öşa davrda şakllangan. Paleozoy erasi oxirida barça qad. platformalar dengiz sathidan kötarilgan va gersin burmalanişi natijasida vujudga kelgan toğ sistemalari b-n öralgan. Ayrim platformalar tutaşgan, quruqlik maydoni beqiyos köpaygan. Jan. yarim şarda qad. Gondvana materigi katta maydonni egallab turgan. Mezozoy boşlanişi b-n Yer pöstining materik qismlari çökib dengiz transgressiyasi kuçaygan. Gondvana materigi Afrika, Jan. Amerika, Avstraliya, Antarktida materiklariga va Hindiston ya.o. massiviga ajralib ketdi. Yura davridan boşlab qad. platformalarning köp qismini dengiz bosdi. Jan. Yevropa va Jan.-Ğarbiy Osiyoda çuqur bukilmalar şakllana boşladi. Şunday bukilmalar Tinç okean tubi çekkalaridagi Yer pöstida ham sodir böldi. Bunday jarayon bur davrining oxirigaça davom etdi. Sungra materiklar kötarilib, dengiz sathi qisqardi. M.e.da burmalaniş, toğ hosil bölişi va magmatizm juda kuçaydi. Trias va yura davri dengiz yotqiziklariga qora gil va gilli slanetslarning qalin qatlamlari xos. Iklimiy zonallik bur davrida hoz.ga yaqin bölgan. Mezozoyda iqlim sernamligi ortgan. Mö'tadil iqlim mintaqalarida katta maydonni igna bargli örmonlar, paporotnik va b. egallagan. Botqokli örmonlarda hosil bölgan torfli yotqiziqlardan keyinçalik kumir qatlamlari vujudga kelgan. Trias davrida ayrim joylarda vulkanlar faoliyati b-n boğliq tuf va lavaning qalin qatlamlari hosil buldi. Yura davrida kattagina maydonlarni dengiz suvi bosdi. Ösimliklar orasida oçiq uruğlilar hukmron mav-qeni egalladi. Yura va bör davrida ulkan reptiliyalar köpaydi. Ularning xillari köpayib, suv va qurqlik kaltakesaklariga (dinozavrlar va pterozavrlar) bölindi. Yurada mayda sut emizuvçilar va dastlabki tişli quşlar paydo böldi.
Bur davrining urtalaridan yopiq uruğli ösimliklar hukmron bölib, hozirgaça şu mavqeini saklab kelmoqda. Nam sevuvçi ösimliklap esa kamaydi. Haşarotlar keng tarqala boşladi. Sut emizuvçilar sudraluvçilarni siqib çiqardi. M.e. oxirida dinozavrlar yöqolib ketdi.
M.e. davomida dengiz florasi va faunasi ham ança özgaradi. Plastinkajabrali va qorinoyoqli mollyuskalar rivojlandi. Boşoyoqlilardan ammonitlar va belemnitlar, ignatanlilardan dengiz kirpisi va dengiz liliyasi köpaydi. Suyakli baliqlar hukmron mavqeni egalladi. M.e. adoğida ulkan dengiz reptiliyalari, ammonitlar, belemnitlar va b. yöqolib ketdi.
Foydali qazilmalardan M.e. yotqizikdarida qönğir kömir va toşkömir, neft, çökindi temir rudasi, boksit, fosforit, toş tuzi, oltin, kumuş, mis, qörğoşin, rux, qalay konlari bor.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
МЕЗОЗОЙ ЭРАТЕМАСИ (ЭРАСИ) (мезо... ва юн. zoe — ҳаёт), мезозой — фанерозой эонинияг ўрта йирик бўлинмаси ва Ер геологик тарихининг шунга мувофиқ эраси. М.э. 230 млн. йил аввал бошланган, 163 млн. йил давом этган. М.э.ни дастлаб 1841 й. инглиз геологи Ж. Филлипс ажратган. 3 система (давр)га бўлинади: триас, юра ва бўр. М.э.да ҳоз. материклар ўз шаклига эга бўла бошлаган ва эҳтимол океанлардаги ботиклар ҳам ўша даврда шаклланган. Палеозой эраси охирида барча қад. платформалар денгиз сатҳидан кўтарилган ва герцин бурмаланиши натижасида вужудга келган тоғ системалари б-н ўралган. Айрим платформалар туташган, қуруқлик майдони беқиёс кўпайган. Жан. ярим шарда қад. Гондвана материги катта майдонни эгаллаб турган. Мезозой бошланиши б-н Ер пўстининг материк қисмлари чўкиб денгиз трансгрессияси кучайган. Гондвана материги Африка, Жан. Америка, Австралия, Антарктида материкларига ва Ҳиндистон я.о. массивига ажралиб кетди. Юра давридан бошлаб қад. платформаларнинг кўп қисмини денгиз босди. Жан. Европа ва Жан.-Ғарбий Осиёда чуқур букилмалар шакллана бошлади. Шундай букилмалар Тинч океан туби чеккаларидаги Ер пўстида ҳам содир бўлди. Бундай жараён бур даврининг охиригача давом этди. Сунгра материклар кўтарилиб, денгиз сатҳи қисқарди. М.э.да бурмаланиш, тоғ ҳосил бўлиши ва магматизм жуда кучайди. Триас ва юра даври денгиз ётқизикларига қора гил ва гилли сланецларнинг қалин қатламлари хос. Иклимий зоналлик бур даврида ҳоз.га яқин бўлган. Мезозойда иқлим сернамлиги ортган. Мўътадил иқлим минтақаларида катта майдонни игна баргли ўрмонлар, папоротник ва б. эгаллаган. Ботқокли ўрмонларда ҳосил бўлган торфли ётқизиқлардан кейинчалик кумир қатламлари вужудга келган. Триас даврида айрим жойларда вулканлар фаолияти б-н боғлиқ туф ва лаванинг қалин қатламлари ҳосил булди. Юра даврида каттагина майдонларни денгиз суви босди. Ўсимликлар орасида очиқ уруғлилар ҳукмрон мав-қени эгаллади. Юра ва бўр даврида улкан рептилиялар кўпайди. Уларнинг хиллари кўпайиб, сув ва қурқлик калтакесакларига (динозаврлар ва птерозаврлар) бўлинди. Юрада майда сут эмизувчилар ва дастлабки тишли қушлар пайдо бўлди.
Бур даврининг урталаридан ёпиқ уруғли ўсимликлар ҳукмрон бўлиб, ҳозиргача шу мавқеини саклаб келмоқда. Нам севувчи ўсимликлап эса камайди. Ҳашаротлар кенг тарқала бошлади. Сут эмизувчилар судралувчиларни сиқиб чиқарди. М.э. охирида динозаврлар йўқолиб кетди.
М.э. давомида денгиз флораси ва фаунаси ҳам анча ўзгаради. Пластинкажабрали ва қориноёқли моллюскалар ривожланди. Бошоёқлилардан аммонитлар ва белемнитлар, игнатанлилардан денгиз кирписи ва денгиз лилияси кўпайди. Суякли балиқлар ҳукмрон мавқени эгаллади. М.э. адоғида улкан денгиз рептилиялари, аммонитлар, белемнитлар ва б. йўқолиб кетди.
Фойдали қазилмалардан М.э. ётқизикдарида қўнғир кўмир ва тошкўмир, нефть, чўкинди темир рудаси, боксит, фосфорит, тош тузи, олтин, кумуш, мис, қўрғошин, рух, қалай конлари бор.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.