Mifologik obrazlar
Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 648–649-b. — ziyouz.com
Mifologik obrazlar - xalq, oğzaki badiiy ijodiyoti, yozma adabi-yot va san'at asarlaridagi mifologik negizga ega bölgan asotiriy personaj lar. M.o. muayyan voqeahodisaningjonlantirilgan timsoliy ifodasi bölib, voqelikning mohiyatini metaforik, ramziy va istioraviy holatda öziga köçiradi va uning şakliy tajassumi hisoblanadi.
M.o. ibtidoiy badiiy uydirma-fantaziya mahsuli bölib, koinot, tabiat va jamiyatdagi turli-tuman hodisalar, kad. odam tasavvurida mavjud bölgan ğayrioddiy kuçlarning kelib çiqiş sabablarini izohlaşga xizmat qilgan. Badiiy tafakkur şakllangaç, qad. mifologiyannig tarkibiy qismi sanalgan asotiriy obrazlar adabiyot va san'atga köçgan. Özbek mumtoz adabiyoti namoyandalarining asarlari, «Alpomiş», «Kuntuğmiş», «Rustamxon» hamda «Göröğli» turkumiga mansub dostonlar, özbek xalq, afsonalari va ertaklaridagi M.o. şular jumlasidandir. Folklor va yozma adabiyotdagi M.o. badiiy talqinning tölaqonli çiqişi hamda poetik tafakkurning keng qamrovliligini körsatiş vazifasini bajaradi.
Özbek folklorida «Avesto» asotirlariga aloqador Kayumars, Anaxita, Axriman, dev, pari, ajdar; suv kulti b-n boğliq Hubbi, Sust xotin, Suv xotin, Çala xotin; şamol «piri» si-fatida tasavvur qilingan Haydar, Yalli momo, Yalanğoç ota, Çoymomo; xalq taqvimiga aloqador Ayamajuz, Aziz momo, Ahman-Dahman; momaqaldirok, va çaqmoq «egasi» Guldur momo; afsonaviy paxdavonlar sifatida tasvirlanuvçi Odami Od, Olanğasar, Doroköz; yovuz kuçlar haqidagi qaraşlarni özida ifoda etgan alvasti, yalmoğiz kabi kupgina M.o. mavjud.
Ad.: Sarimsoqov B., Zpik janrlar diffuziyasi //Özbek folklorining epik janrlari, T., 1981; Jörayev M., Şomusarov Ş., Özbek mifologiyasi va arab folklori, T., 2001.
Mamatqul Jörayev.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
МИФОЛОГИК ОБРАЗЛАР - халқ, оғзаки бадиий ижодиёти, ёзма адаби-ёт ва санъат асарларидаги мифологик негизга эга бўлган асотирий персонаж лар. М.о. муайян воқеаҳодисанингжонлантирилган тимсолий ифодаси бўлиб, воқеликнинг моҳиятини метафорик, рамзий ва истиоравий ҳолатда ўзига кўчиради ва унинг шаклий тажассуми ҳисобланади.
М.о. ибтидоий бадиий уйдирма-фантазия маҳсули бўлиб, коинот, табиат ва жамиятдаги турли-туман ҳодисалар, кад. одам тасаввурида мавжуд бўлган ғайриоддий кучларнинг келиб чиқиш сабабларини изоҳлашга хизмат қилган. Бадиий тафаккур шакллангач, қад. мифологиянниг таркибий қисми саналган асотирий образлар адабиёт ва санъатга кўчган. Ўзбек мумтоз адабиёти намояндаларининг асарлари, «Алпомиш», «Кунтуғмиш», «Рустамхон» ҳамда «Гўрўғли» туркумига мансуб достонлар, ўзбек халқ, афсоналари ва эртакларидаги М.о. шулар жумласидандир. Фольклор ва ёзма адабиётдаги М.о. бадиий талқиннинг тўлақонли чиқиши ҳамда поэтик тафаккурнинг кенг қамровлилигини кўрсатиш вазифасини бажаради.
Ўзбек фольклорида «Авесто» асотирларига алоқадор Каюмарс, Анахита, Ахриман, дев, пари, аждар; сув культи б-н боғлиқ Ҳубби, Суст хотин, Сув хотин, Чала хотин; шамол «пири» си-фатида тасаввур қилинган Ҳайдар, Ялли момо, Яланғоч ота, Чоймомо; халқ тақвимига алоқадор Аямажуз, Азиз момо, Аҳман-Даҳман; момақалдирок, ва чақмоқ «эгаси» Гулдур момо; афсонавий пахдавонлар сифатида тасвирланувчи Одами Од, Оланғасар, Дорокўз; ёвуз кучлар ҳақидаги қарашларни ўзида ифода этган алвасти, ялмоғиз каби купгина М.о. мавжуд.
Ад.: Саримсоқов Б., Зпик жанрлар диффузияси //Ўзбек фольклорининг эпик жанрлари, Т., 1981; Жўраев М., Шомусаров Ш., Ўзбек мифологияси ва араб фольклори, Т., 2001.
Маматқул Жўраев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.