Mifologiya

Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 649–650-b. — ziyouz.com

Mifologiya (mif... va ... logiya) — 1) muayyan xalq tomonidan yaratilgan mifologik tasavvurlarning izçil tartibga solingan tizimi, asotirlar majmui. Mas, yunon M.si, hind M.si, özbek M.si. Insoniyat ma'naviy taraqqiyotining ilk bosqiçi sifatida muhim amaliy ahamiyat kasb etgan M. ibtidoiy madaniyatning negizi, olamni idrok etişning asosiy vositasi, badiiy tafakkurning ibtidosi hisoblangan. M.ning asosini kad. odamning koinot, tabiat, inson, samo jismlari, narsa va hodisalarning paydo bölişi haqidagi asotirlar taşkil etadi.

M.ning arxaik qatlami quyoş, oy va yulduzlar töğrisidagi şamsiy, qamariy va astral miflar, olamning paydo bölişi haqidagi samoviy miflar, odamzotning yaratilişi haqidagi an-tropogenik miflar, qad. e'tiqodiy qaraşlarni özida ifoda etgan totemistik, animistik va kult miflaridan taşkil topgan. Dehqonçilik madaniyati yuksak darajada rivojlangan hududlarda esa tabiiy-ik/şmiy özgarişlarning ramziy-metaforik talqinlari asosiga qurilgan taqvimiy (kalendar) miflar va ulibtiriluvçi tabiat kultlari haqidagi miflar keng tarqalgan. Xususan, Osiris (Qad. Misr), Adonis (Finikiya), Dionis (Yunoniston), Siyovuş (Örta Osiyo) haqidagi mifologik syujetlar şu tariqa yuzaga kelgan. Özining ilk tarak,qiyot bosqiçida eng sodda ibtidoiy işonçlardangina iborat bölgan M. insoniyat tafakkurining tadrijiy rivoji davomida olam, jamiyat va tabiat haqidagi asotiriy syujetlar, mifik obraz va tasavvurlar silsilasini öz içiga olgan mukammal tizimga aylangan.

Ijtimoiy ongning animizm, totemizm, fetişizm kabi qad. şakllari M. b-n çambarças boğliq. Ibtidoiy dunyokaraş tizimi sifatida şakllangan M. qad. diniy e'tiqodlarning ilk kurtaklari, ajdodlarimizning falsafiy, axlokiy va ijtimoiy qaraşlari, olam va odam hayotiga doyr eng sodda ilmiy talqinlar, voqelikni ongsiz-hissiy anglaş asosiga qurilgan ramziy-metaforik obrazlar, şuningdek, söz san'-ati, marosimlar tizimi va mifologik tafakkurning turli xil şakllarini öz içiga kamrab olgan. U kad. odamning borliq olamni idrok etişga doyr tasavvur va qaraşlarini özida jamlagan izçil tizim sifatida ibtidoiy mafkuraning yetakçi ğoyasi bölib xizmat qilgan. M. ibtidoiy insonning ilmiy, diniy, falsafiy va badiiy karaşlarini özida mujassamlaştirgan sinkretik hodisadir. Şu bois M. folklor, yozma adabiyot, san'at va ma'naviy qadriyatlarning şakllanişi uçun ilk zamin vazifasini ötagan;

2) miflarni tadqiq etuvçi, örganuvçi fan, mifşunoslik. Mifologik tasavvurlar mohiyatini anglaş va ularni ilmiy talqin qilişga bölgan ilk urinişlar antik davr olimlari tomonidan amalga oşirilgan. Xususan, Platon asotirlarni falsafiyramziy nuqtai nazardan talqin qilgan bölsa, yunon faylasufi Evgemer (mil. av. 3-a.) mifik obrazlarni ötmişda yaşab ötgan real tarixiy şaxslarning timsoliy ifodasi deb bilgan. 19-a.ning 1-yarmida Germaniyada «mifologik maktab» yuzaga kelgan. Mifologik maktabning nazariy asoslari nemis filologlari aka-uka Ya. va V. Grimmlarning «Nemis mifologiyasi» kitobida bayon kilingan. Ular xalq ertaklarini tax.lil qiliş jarayonida qad. mifologik tasavvurlarning epik syujetlar tarkibidagi qoldiklarini aniqlaşgan va hindevropa xalqdari M.si yagona negizga borib taqaladi, degan muhim ilmiy xulosaga kelişgan. Ana şu nazariyani rivojlantirgan A. Kun, V. Şvars, V. Mannxardt (Germaniya), M. Breal (Fransiya), M. Myuller (Angliya), F. I. Buslayev, A. N. Afanasyev, O. F. Myuller, A. A. Potebnya (Rossiya) kabi olimlar miflarni qiyosiy tadqiq etişgan. Keyinçalik jahon mifşu-nosligida köplab yangi ilmiy yönalişlar yuzaga kelgan. Xususan, ingliz qiyosiy etnografiyasining yutuklari asosiga qurilgan «antropologik maktab» (E. Taylor, E. Lang, G. Spenser, J. Freyzer); mif va marosimlarni özaro uzviyliqda tadqiq etgan kembrijlik mifşunoslarning «ritualistik maktab»i (D. Xarrison, F. M. Kornford, A. B. Kuk, G. Marri); ibtidoiy madaniyatning ruhiy asoslarini örgangan fransuz etnologlarining «ijtimoiy maktabi» (E. Dyurkgeym, L. Levi-Bryul); mifologik tafakkurning intellektual hodisa sifatidagi öziga xosligini yoritib bergan «simvolistik maktab» (E. Kassiyer, V. Vundt, K. G. Yung—Germaniya); «strukturual maktab» (K. Levi-Stross—Fransiya) vakillarining asarlarida miflar turli nuqtai nazardan taxdil kilingan. Özbek M.si esa Ğ. Akramov, B. Sarimsoqov, T. Haydarov, T. Rahmonov (mif va epos), M. Jörayev, Ş. Turdimov (özbek M.sining obrazlar silsilasi va genetik asoslari), Ş. Şomusarov (özbek va arab M.sining qiyosiy tahlili) kabi olimlar tomonidan tadqiq etilgan.

Ad.:L an g E., Mifologiya, per. s angl. M., 1901; M ye l yeti n s k i y Ye. M., Poetika mifa, M., 1976; Stebl i n - Kamenski y M. I., Mif, L., 1976; Akramov G., Mifologiya v özbekskom narodnom tvorçestve, AKD, Baku, 1980; Sarimsoqov B., Epik janrlar diffuziyasi // Özbek folklorining epik janrlari, T., 1981;Taylor E., Pervobitnaya kultura, M., 1989; Dyakonov I. M., Arxaiçeskiye mifi Vostoka i Zapada, M„ 1990; Xuk S. G., Mifologiya Blijnego Vostoka, M., 1991; Sagalayev A. M., Uralo-altayskaya mifologiya, Novosibirsk, 1991; Jöraye v M., Şomusarov Ş., Özbek mifologiyasi va arab folklori, T., 2001.

Mamatqul Jörayev.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

МИФОЛОГИЯ (миф... ва ... логия) — 1) муайян халқ томонидан яратилган мифологик тасаввурларнинг изчил тартибга солинган тизими, асотирлар мажмуи. Мас, юнон М.си, ҳинд М.си, ўзбек М.си. Инсоният маънавий тараққиётининг илк босқичи сифатида муҳим амалий аҳамият касб этган М. ибтидоий маданиятнинг негизи, оламни идрок этишнинг асосий воситаси, бадиий тафаккурнинг ибтидоси ҳисобланган. М.нинг асосини кад. одамнинг коинот, табиат, инсон, само жисмлари, нарса ва ҳодисаларнинг пайдо бўлиши ҳақидаги асотирлар ташкил этади.

М.нинг архаик қатлами қуёш, ой ва юлдузлар тўғрисидаги шамсий, қамарий ва астраль мифлар, оламнинг пайдо бўлиши ҳақидаги самовий мифлар, одамзотнинг яратилиши ҳақидаги ан-тропогеник мифлар, қад. эътиқодий қарашларни ўзида ифода этган тотемистик, анимистик ва культ мифларидан ташкил топган. Деҳқончилик маданияти юксак даражада ривожланган ҳудудларда эса табиий-ик/шмий ўзгаришларнинг рамзий-метафорик талқинлари асосига қурилган тақвимий (календарь) мифлар ва улибтирилувчи табиат культлари ҳақидаги мифлар кенг тарқалган. Хусусан, Осирис (Қад. Миср), Адонис (Финикия), Дионис (Юнонистон), Сиёвуш (Ўрта Осиё) ҳақидаги мифологик сюжетлар шу тариқа юзага келган. Ўзининг илк тарак,қиёт босқичида энг содда ибтидоий ишончлардангина иборат бўлган М. инсоният тафаккурининг тадрижий ривожи давомида олам, жамият ва табиат ҳақидаги асотирий сюжетлар, мифик образ ва тасаввурлар силсиласини ўз ичига олган мукаммал тизимга айланган.

Ижтимоий онгнинг анимизм, тотемизм, фетишизм каби қад. шакллари М. б-н чамбарчас боғлиқ. Ибтидоий дунёкараш тизими сифатида шаклланган М. қад. диний эътиқодларнинг илк куртаклари, аждодларимизнинг фалсафий, ахлокий ва ижтимоий қарашлари, олам ва одам ҳаётига дойр энг содда илмий талқинлар, воқеликни онгсиз-ҳиссий англаш асосига қурилган рамзий-метафорик образлар, шунингдек, сўз санъ-ати, маросимлар тизими ва мифологик тафаккурнинг турли хил шаклларини ўз ичига камраб олган. У кад. одамнинг борлиқ оламни идрок этишга дойр тасаввур ва қарашларини ўзида жамлаган изчил тизим сифатида ибтидоий мафкуранинг етакчи ғояси бўлиб хизмат қилган. М. ибтидоий инсоннинг илмий, диний, фалсафий ва бадиий карашларини ўзида мужассамлаштирган синкретик ҳодисадир. Шу боис М. фольклор, ёзма адабиёт, санъат ва маънавий қадриятларнинг шаклланиши учун илк замин вазифасини ўтаган;

2) мифларни тадқиқ этувчи, ўрганувчи фан, мифшунослик. Мифологик тасаввурлар моҳиятини англаш ва уларни илмий талқин қилишга бўлган илк уринишлар антик давр олимлари томонидан амалга оширилган. Хусусан, Платон асотирларни фалсафийрамзий нуқтаи назардан талқин қилган бўлса, юнон файласуфи Эвгемер (мил. ав. 3-а.) мифик образларни ўтмишда яшаб ўтган реал тарихий шахсларнинг тимсолий ифодаси деб билган. 19-а.нинг 1-ярмида Германияда «мифологик мактаб» юзага келган. Мифологик мактабнинг назарий асослари немис филологлари ака-ука Я. ва В. Гриммларнинг «Немис мифологияси» китобида баён килинган. Улар халқ эртакларини тах.лил қилиш жараёнида қад. мифологик тасаввурларнинг эпик сюжетлар таркибидаги қолдикларини аниқлашган ва ҳиндевропа халқдари М.си ягона негизга бориб тақалади, деган муҳим илмий хулосага келишган. Ана шу назарияни ривожлантирган А. Кун, В. Шварц, В. Маннхардт (Германия), М. Бреаль (Франция), М. Мюллер (Англия), Ф. И. Буслаев, А. Н. Афанасьев, О. Ф. Мюллер, А. А. Потебня (Россия) каби олимлар мифларни қиёсий тадқиқ этишган. Кейинчалик жаҳон мифшу-нослигида кўплаб янги илмий йўналишлар юзага келган. Хусусан, инглиз қиёсий этнографиясининг ютуклари асосига қурилган «антропологик мактаб» (Э. Тайлор, Э. Ланг, Г. Спенсер, Ж. Фрейзер); миф ва маросимларни ўзаро узвийлиқда тадқиқ этган кембрижлик мифшуносларнинг «ритуалистик мактаб»и (Д. Харрисон, Ф. М. Корнфорд, А. Б. Кук, Г. Марри); ибтидоий маданиятнинг руҳий асосларини ўрганган француз этнологларининг «ижтимоий мактаби» (Э. Дюркгейм, Л. Леви-Брюль); мифологик тафаккурнинг интеллектуал ҳодиса сифатидаги ўзига хослигини ёритиб берган «символистик мактаб» (Э. Кассиер, В. Вундт, К. Г. Юнг—Германия); «структуруал мактаб» (К. Леви-Стросс—Франция) вакилларининг асарларида мифлар турли нуқтаи назардан тахдил килинган. Ўзбек М.си эса Ғ. Акрамов, Б. Саримсоқов, Т. Ҳайдаров, Т. Раҳмонов (миф ва эпос), М. Жўраев, Ш. Турдимов (ўзбек М.сининг образлар силсиласи ва генетик асослари), Ш. Шомусаров (ўзбек ва араб М.сининг қиёсий таҳлили) каби олимлар томонидан тадқиқ этилган.

Ад.:Л ан г Э., Мифология, пер. с англ. М., 1901; М е л ети н с к и й Е. М., Поэтика мифа, М., 1976; Стебл и н - Каменски й М. И., Миф, Л., 1976; Акрамов Г., Мифология в ўзбекском народном творчестве, АКД, Баку, 1980; Саримсоқов Б., Эпик жанрлар диффузияси // Ўзбек фольклорининг эпик жанрлари, Т., 1981;Тайлор Э., Первобытная культура, М., 1989; Дьяконов И. М., Архаические мифы Востока и Запада, М„ 1990; Хук С. Г., Мифология Ближнего Востока, М., 1991; Сагалаев А. М., Урало-алтайская мифология, Новосибирск, 1991; Жўрае в М., Шомусаров Ш., Ўзбек мифологияси ва араб фольклори, Т., 2001.

Маматқул Жўраев.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.