Mikologiya
Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 516–517-b. — ziyouz.com
Mikologiya (yun. mykes — zamburuğ va ...logiya) — botanikanmj bir bölimi. Zamburuğlarnint morfologiya, sistematika, biologiya, fiziologiya, biokimyo, ekologiya, geogr., filogeni-yasi, şuningdek, ularning tabiatda va odam hayotidagi axamiyatini örganadi. M. fitopatologiya (ösimliklardagi kasalliklarning köpini fitopatogen zamburuğlar qözğatadi), tibbiyot, veterinariya (köp parazit zamburuğlar odam va hayvonlarda turli kasalliklar, mas, dermatomikozlar, mikotoksikozlarni qözğatadi) va b. b-n boğliq.
Zamburuğlar haqidagi ma'lumotlar qadimdan ma'lum. Mac, mil. 1-a. da qadimgi yunon olimi Pliniy Katta zamburuğlarning daraxt poyalari va tönkalarda rivojlanişini yozib, ularni tasniflaşga harakat qilgan. 1578 y. golland botanigi K. Klauzius 221 zamburuğning rang tasviri berilgan atlas çiqargan edi.
Odatda, M.ning rivojlanişi 3 davrga ajratiladi. Birinçi davr 19-a.ning örtalarigaça davom etgan. Bu davrda har xil zamburuğlarni tasvirlaş va tasniflaşga urinişlar bölgan. Ikkinçi davrda (19-a.ning örtasidan oxirigaça) zamburuğlar sistematikasiga oid işlar b-n birga ularning ontogenezi va filogenezi ham örganilgan. Bu davrda fransuz olimlari aka-uka L. va Ş. Tyulanlar unşudring, zang va qorakuya zamburuğlardagi pleomorfizm hodisasini, ya'ni bir tur zamburuğda turli xilda spora hosil bölişini anikdaşdi (şu sababli, bu zamburuğlar dastlab alohida turga ajratilgan). Nemis botanigi A. de Bari parazit zamburuğlarni eksperimental örganiş, uning şogirdlari saprofit zam-buruğlarni ekiş metodikasini işlab çiqdilar. Rossiyada M. S. Voroninning parazit zamburuğlar ustida qilgan işlari muhim ahamiyat kasb etdi. Uçinçi — yangi davrda zamburuğlar fiziologiyasi va biokimyosi rivojlantiriladi. Nemis olimi G. Klebsning zam-buruğlar ontogenezi ustidagi işlari katta rol öynadi. M.da sitologik usul keng joriy qilindi. Zang zamburuğlar morfologiyasi, sitologiyasi, ularning parazit zamburuğlar b-n özaro aloqalari hamda parazit zamburuğlar va ular b-n kasallangan ösimliklar fiziologiyasi çuqur örganildi. Zamburuğlar, ayniqsa, aktinomitsetlar rolining oşişi tufayli köp mamlakatlarda, şuningdek, Özbekiston FA Botanika ilmiy-işlab çiqariş markazi lab.larida ularni örganiş keng yölga qöyildi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
МИКОЛОГИЯ (юн. mykes — замбуруғ ва ...логия) — ботаниканмж бир бўлими. Замбуруғларнинт морфология, систематика, биология, физиология, биокимё, экология, геогр., филогени-яси, шунингдек, уларнинг табиатда ва одам ҳаётидаги ахамиятини ўрганади. М. фитопатология (ўсимликлардаги касалликларнинг кўпини фитопатоген замбуруғлар қўзғатади), тиббиёт, ветеринария (кўп паразит замбуруғлар одам ва ҳайвонларда турли касалликлар, мас, дерматомикозлар, микотоксикозларни қўзғатади) ва б. б-н боғлиқ.
Замбуруғлар ҳақидаги маълумотлар қадимдан маълум. Mac, мил. 1-а. да қадимги юнон олими Плиний Катта замбуруғларнинг дарахт поялари ва тўнкаларда ривожланишини ёзиб, уларни таснифлашга ҳаракат қилган. 1578 й. голланд ботаниги К. Клаузиус 221 замбуруғнинг ранг тасвири берилган атлас чиқарган эди.
Одатда, М.нинг ривожланиши 3 даврга ажратилади. Биринчи давр 19-а.нинг ўрталаригача давом этган. Бу даврда ҳар хил замбуруғларни тасвирлаш ва таснифлашга уринишлар бўлган. Иккинчи даврда (19-а.нинг ўртасидан охиригача) замбуруғлар систематикасига оид ишлар б-н бирга уларнинг онтогенези ва филогенези ҳам ўрганилган. Бу даврда француз олимлари ака-ука Л. ва Ш. Тюланлар уншудринг, занг ва қоракуя замбуруғлардаги плеоморфизм ҳодисасини, яъни бир тур замбуруғда турли хилда спора ҳосил бўлишини аникдашди (шу сабабли, бу замбуруғлар дастлаб алоҳида турга ажратилган). Немис ботаниги А. де Бари паразит замбуруғларни экспериментал ўрганиш, унинг шогирдлари сапрофит зам-буруғларни экиш методикасини ишлаб чиқдилар. Россияда М. С. Ворониннинг паразит замбуруғлар устида қилган ишлари муҳим аҳамият касб этди. Учинчи — янги даврда замбуруғлар физиологияси ва биокимёси ривожлантирилади. Немис олими Г. Клебснинг зам-буруғлар онтогенези устидаги ишлари катта роль ўйнади. М.да цитологик усул кенг жорий қилинди. Занг замбуруғлар морфологияси, цитологияси, уларнинг паразит замбуруғлар б-н ўзаро алоқалари ҳамда паразит замбуруғлар ва улар б-н касалланган ўсимликлар физиологияси чуқур ўрганилди. Замбуруғлар, айниқса, актиномицетлар ролининг ошиши туфайли кўп мамлакатларда, шунингдек, Ўзбекистон ФА Ботаника илмий-ишлаб чиқариш маркази лаб.ларида уларни ўрганиш кенг йўлга қўйилди.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.