Mikroelementlar
Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 532–533-b. — ziyouz.com
Mikroelementlar - organizm, öğit, rudalarda kam mikdorda (odatda, Eng muhim mikroelementlarning asosiy fiziologik va gigiyenik xususnyatlariga ta'sir etadi, immunitet reaksiyalari, qon hosil qiliş va töqimaning nafas olişida qatnaşadi, hayvonlarda yetişmasa ozadi, böyi ösmaydi, skeleti rivojlanmaydi. Böy ösişi va organizm rivojlanişiga yordam beradi, qon hosil qiliş, immun reaksiyalar va töqimaning nafas olişida qatnaşadi. Fermentlar tarkibiga kiradi, kuşlar va hayvonlarning ösişini tezlaştiradi, qoramollarda köpayib ketsa, molibdenoz kasalligi paydo böladi. Tişni baquvvat qiladi, qon hosil qiliş va immunitet reaksiyalariga, skeletning rivojlanişiga yordam beradi, köpayib ketganda flyuoroz paydo böladi. Qon hosil qiliş jarayoni, içki sekretsiya bezlari faoliyatida iştirok etadi; yetişmaganida hayvonlarning böyi ösmaydi va bolalaşi kamayadi massasi 0,001% gaça) uçraydigan ki-myoviy elementlar. Tuproq va toğ jinslari, suv tarkibidagi ayrim makroele-mentlar köpçilik hayvonlar, ösimliklar va odam uçun M. hisoblanadi.
Organizmda M. xilma-xil biologik faol birikmalar: fermentlar, vitaminlar, gormonlar va b. tarkibiga kiradi. Bu M. ta'siri, asosan, organizmda moddalar almaşinuvi jarayonlari faolligining özgarişida namoyon böladi. Ba'zan M. organizmlarning ösişi, qon hosil qilişi, töqimalar orqali nafas oliş jarayonlari, hujayralar içi moddalar almaşinuvi va h.k.ga ta'sir körsatadi.
Tuproqda M. kam yoki köp bölsa, ösimlik va hayvonlar organizmida M. yetişmovçiligi yoki ortiqligi payqaladi.
Çorva mollarining mahsuldorligini oşiriş uçun mol oziğiga M. qöşib beriladi. Ösimlik va hayvon mahsulotlaridan iborat oziq-ovqat odam organizmiga kiradigan M.ning asosiy manbaidir. Içiladigan suv odam organizmining yod, mis, rux, marganets, kobalt kabi M.ga bölgan sutkalik ehtiyojining faqat 1 — 10% ini ta'minlaydi.
M. organizmda bir xil tarqalmaydi. Ularning biror organda köp töplanişi elementning fiziologik roli va şu organning öziga xos faoliyatiga boğliq (mas, jinsiy bezlarda Zn köp töplanadi va ularning funksiyasiga ta'sir etadi); ba'zi hollarda M.ning organlar funksiyasiga ta'sir etişi töplaniş joyiga boğliq bölmaydi. Odam organizmida köpçilik M. (Al, Ti, Cl, Pb, F, Sr, Ni) miqdori yoşga qarab orta boradi. Ösiş, rivojlaniş davrida M. miqsori tez ortib, 15—20 yoşga yetganda kamayadi yoki töxtaydi. M. organizm hayot faoliyati uçun muhim böliş-bölmasligiga köra, zarur (Co, Fe, Cu, Zn, Mn, I, F, Br) va unçalik zarur bölmagan (Al, Sr, Mo, Se, Ni) turlarga bölinadi.
Klinik tibbiyotda So, Fe, Cu kabi M.ning preparatlari anemiyaning ba'zi turlarini davolaşda, Vg va I farmakologik moddalar sifatida qöllanadi. M. gigiyenada muvaffaqiyat b-n işlatilmoqda (mas, endemik buqoqning oddini olişda tuz va nonni yodlaş, tiş çirişiga karşi suvni ftorlaş va h.k.).
M. tanqisligiga qarşi kuraşiş maqsadida, şuningdek, tibbiyotda So preparatlari (B12 vitamini)dan foydalaniladi, uy hayvonlariga mineral ozuqalar (So, Ğ, I), ösimliklarga — mikroöğitlar beriladi (455-6.dagi jadvalga q.).
Ad.: Barabanov V. F., Geoximiya, L., 1985.
Zikrilla Isaboyev.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
МИКРОЭЛЕМЕНТЛАР - организм, ўғит, рудаларда кам микдорда (одатда, Энг муҳим микроэлементларнинг асосий физиологик ва гигиеник хусуснятларига таъсир этади, иммунитет реакциялари, қон ҳосил қилиш ва тўқиманинг нафас олишида қатнашади, ҳайвонларда етишмаса озади, бўйи ўсмайди, скелети ривожланмайди. Бўй ўсиши ва организм ривожланишига ёрдам беради, қон ҳосил қилиш, иммун реакциялар ва тўқиманинг нафас олишида қатнашади. Ферментлар таркибига киради, кушлар ва ҳайвонларнинг ўсишини тезлаштиради, қорамолларда кўпайиб кетса, молибденоз касаллиги пайдо бўлади. Тишни бақувват қилади, қон ҳосил қилиш ва иммунитет реакцияларига, скелетнинг ривожланишига ёрдам беради, кўпайиб кетганда флюороз пайдо бўлади. Қон ҳосил қилиш жараёни, ички секреция безлари фаолиятида иштирок этади; етишмаганида ҳайвонларнинг бўйи ўсмайди ва болалаши камаяди массаси 0,001% гача) учрайдиган ки-мёвий элементлар. Тупроқ ва тоғ жинслари, сув таркибидаги айрим макроэле-ментлар кўпчилик ҳайвонлар, ўсимликлар ва одам учун М. ҳисобланади.
Организмда М. хилма-хил биологик фаол бирикмалар: ферментлар, витаминлар, гормонлар ва б. таркибига киради. Бу М. таъсири, асосан, организмда моддалар алмашинуви жараёнлари фаоллигининг ўзгаришида намоён бўлади. Баъзан М. организмларнинг ўсиши, қон ҳосил қилиши, тўқималар орқали нафас олиш жараёнлари, ҳужайралар ичи моддалар алмашинуви ва ҳ.к.га таъсир кўрсатади.
Тупроқда М. кам ёки кўп бўлса, ўсимлик ва ҳайвонлар организмида М. етишмовчилиги ёки ортиқлиги пайқалади.
Чорва молларининг маҳсулдорлигини ошириш учун мол озиғига М. қўшиб берилади. Ўсимлик ва ҳайвон маҳсулотларидан иборат озиқ-овқат одам организмига кирадиган М.нинг асосий манбаидир. Ичиладиган сув одам организмининг йод, мис, рух, марганец, кобальт каби М.га бўлган суткалик эҳтиёжининг фақат 1 — 10% ини таъминлайди.
М. организмда бир хил тарқалмайди. Уларнинг бирор органда кўп тўпланиши элементнинг физиологик роли ва шу органнинг ўзига хос фаолиятига боғлиқ (мас, жинсий безларда Zn кўп тўпланади ва уларнинг функциясига таъсир этади); баъзи ҳолларда М.нинг органлар функциясига таъсир этиши тўпланиш жойига боғлиқ бўлмайди. Одам организмида кўпчилик М. (Al, Ti, Cl, Pb, F, Sr, Ni) миқдори ёшга қараб орта боради. Ўсиш, ривожланиш даврида М. миқцори тез ортиб, 15—20 ёшга етганда камаяди ёки тўхтайди. М. организм ҳаёт фаолияти учун муҳим бўлиш-бўлмаслигига кўра, зарур (Co, Fe, Cu, Zn, Mn, I, F, Br) ва унчалик зарур бўлмаган (Al, Sr, Mo, Se, Ni) турларга бўлинади.
Клиник тиббиётда Со, Fe, Cu каби М.нинг препаратлари анемиянинг баъзи турларини даволашда, Вг ва I фармакологик моддалар сифатида қўлланади. М. гигиенада муваффақият б-н ишлатилмоқда (мас, эндемик буқоқнинг оддини олишда туз ва нонни йодлаш, тиш чиришига карши сувни фторлаш ва ҳ.к.).
М. танқислигига қарши курашиш мақсадида, шунингдек, тиббиётда Со препаратлари (В12 витамини)дан фойдаланилади, уй ҳайвонларига минерал озуқалар (Со, Ғ, I), ўсимликларга — микроўғитлар берилади (455-6.даги жадвалга қ.).
Ад.: Барабанов В. Ф., Геохимия, Л., 1985.
Зикрилла Исабоев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.