Mikrofon
Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 530–531-b. — ziyouz.com
Mikrofon (mikro... va ... fon) tovuş tebranişlarini elektr tebranişlarga aylantiradigan elektr akustik asbob. Tovuş kuçaytirib uzatiş (eşittiriş) uçun qöllaniladi. Kömirli, elektrodinamikli, kondensatorli, elektretli, pyezoelektrli; tovuş uzatiş yönalişi jihatdan -yönaltirilmagan, bir tomonga yönaltirilgan (kardioid) va ikki tomonga yönaltirilgan xillari bor. Kömirli M.ni birinçi marta rus ixtiroçisi M. Maxalskiy (1878) va undan bexabar ravişda P. M. Golubitskiy (1883) yaratişgan. Kumir yoki metall membrana tovuş tölqinlari ta'sirida tebranib, ziçlikni özgartiradi, natijada piston va membranaga tegib turgan kumir kukuni elektr qarşiligini özgartiradi. M. orqali ötayotgan tok kuçi özgaradi. Hosil bölgan im-pulyelanuvçi (telefonga ulangan ötkazgiç orqali kelayotgan) tok tele-fondagi membranani M.dagi membranaga mos ravişda tebratadi. Elektrodinamikli M.da yupqa polistirol parda yoki alyuminiydan tayyorlangan diafragma magnit tizimning halqasimon tirqişida joylaşgan ingiçka simda öralgan ğaltakka biriktirilgan. Tovuş tölqinlari ta'sirida diafragma tebranganda ğaltak öramlari magnit kuç çiziqlarini kesib ötadi va ğaltakda e.yu.k. hosil böladi. Bu e.yu.k. uning qismlarida özgaruvçan kuçlanişni vujudga keltiradi.
Kondensatorli M.da tovuş tölqinlari yupqa metall membranaga ta'sir etib, uning orasidagi masofani özgartiradi, natijada membrana b-n elektr kondensator plastinkalariga öxşaş metall korpus orasidagi elektr siğimi özgaradi. Plastinkalarga özgarmas kuçlaniş berilganda kondensator siğimi özgarib, unda tok hosil böladi. Tok kuçi tovuş çastotalarining tebranişiga mos ravişda özgaradi, natijada tovuş tebranişlari elektr tebranişlariga aylanadi. Bunday M. tovuşni sifatli yozib oliş va qayta eşittiriş tizimlarida işlatiladi.
Elektretli M. kondensatorli M.ga öxşaydi. Unda kondensatorning qözğalmas platinalari va özgarmas kuçlaniş manbai sifatiga elektret plastina qölllaniladi.
Pyezoelektrik M.da tovuş tölqinlari pyezoelektr xossaga ega bölgan modda (mas, segnet tuzi) dan yasalgan plastinkalarga ta'sir etib, ularning sirtida elektr zaryadlari hosil qiladi. Elektromagnitli M.da tovuş tölqinlari pölat yakorga bikr ulangan membranaga ta'sir etadi; membrana özgarmas magnit tirqişida, yakor sirtiga öralgan simlardan iborat ğaltak uçlarida e.yu.k. hosil böladi. Pyezoelektr va elektromagnitli M.lar radiohavaskorlik qurilmalari va eşittiriş apparatlarida işlatiladi. Stereofonik radioeşittiriş va tovuş yozib oliş tizimlarida umumiy korpusga ziç joilaştirilgan ikkita bir xil M. işlatiladi. M. telefon aloqada, radio va teleeşittiriş, ovozi kuçaytiriş hamda tovuş yozib oliş tizimlarida işlatiladi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
МИКРОФОН (микро... ва ... фон) товуш тебранишларини электр тебранишларга айлантирадиган электр акустик асбоб. Товуш кучайтириб узатиш (эшиттириш) учун қўлланилади. Кўмирли, электродинамикли, конденсаторли, электретли, пьезоэлектрли; товуш узатиш йўналиши жиҳатдан -йўналтирилмаган, бир томонга йўналтирилган (кардиоид) ва икки томонга йўналтирилган хиллари бор. Кўмирли М.ни биринчи марта рус ихтирочиси М. Махальский (1878) ва ундан бехабар равишда П. М. Голубицкий (1883) яратишган. Кумир ёки металл мембрана товуш тўлқинлари таъсирида тебраниб, зичликни ўзгартиради, натижада пистон ва мембранага тегиб турган кумир кукуни электр қаршилигини ўзгартиради. М. орқали ўтаётган ток кучи ўзгаради. Ҳосил бўлган им-пульеланувчи (телефонга уланган ўтказгич орқали келаётган) ток теле-фондаги мембранани М.даги мембранага мос равишда тебратади. Электродинамикли М.да юпқа полистироль парда ёки алюминийдан тайёрланган диафрагма магнит тизимнинг ҳалқасимон тирқишида жойлашган ингичка симда ўралган ғалтакка бириктирилган. Товуш тўлқинлари таъсирида диафрагма тебранганда ғалтак ўрамлари магнит куч чизиқларини кесиб ўтади ва ғалтакда э.ю.к. ҳосил бўлади. Бу э.ю.к. унинг қисмларида ўзгарувчан кучланишни вужудга келтиради.
Конденсаторли М.да товуш тўлқинлари юпқа металл мембранага таъсир этиб, унинг орасидаги масофани ўзгартиради, натижада мембрана б-н электр конденсатор пластинкаларига ўхшаш металл корпус орасидаги электр сиғими ўзгаради. Пластинкаларга ўзгармас кучланиш берилганда конденсатор сиғими ўзгариб, унда ток ҳосил бўлади. Ток кучи товуш частоталарининг тебранишига мос равишда ўзгаради, натижада товуш тебранишлари электр тебранишларига айланади. Бундай М. товушни сифатли ёзиб олиш ва қайта эшиттириш тизимларида ишлатилади.
Электретли М. конденсаторли М.га ўхшайди. Унда конденсаторнинг қўзғалмас платиналари ва ўзгармас кучланиш манбаи сифатига электрет пластина қўллланилади.
Пьезоэлектрик М.да товуш тўлқинлари пьезоэлектр хоссага эга бўлган модда (мас, сегнет тузи) дан ясалган пластинкаларга таъсир этиб, уларнинг сиртида электр зарядлари ҳосил қилади. Электромагнитли М.да товуш тўлқинлари пўлат якорга бикр уланган мембранага таъсир этади; мембрана ўзгармас магнит тирқишида, якорь сиртига ўралган симлардан иборат ғалтак учларида э.ю.к. ҳосил бўлади. Пьезоэлектр ва электромагнитли М.лар радиоҳаваскорлик қурилмалари ва эшиттириш аппаратларида ишлатилади. Стереофоник радиоэшиттириш ва товуш ёзиб олиш тизимларида умумий корпусга зич жоилаштирилган иккита бир хил М. ишлатилади. М. телефон алоқада, радио ва телеэшиттириш, овози кучайтириш ҳамда товуш ёзиб олиш тизимларида ишлатилади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.