Mikroneziya

Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 526–527-b. — ziyouz.com

Mikroneziya (Micronesia), Mikroneziya Federativ Ştatlari (MFŞ) (The Federated States Micronesia) — Tinç okeanning ğarbiy qismida, Karolina o.lari arxipelagida joylaşgan davlat. Mayd. 702 km2. Aholisi 134,6 ming kişi (2001). Ular, asosan, mikronezlar bölib, xristian diniga e'tiqod qiladi. Rasmiy til — ingliz tili. Poytaxti — Palakir ş. Ma'muriy jihatdan 4 ştatga bölinadi.

Davlat tuzumi. MFŞ — AQŞ b-n «erkin uyuşgan» davlat. Amaldagi kon-stitutsiyasi 1979 y. 10 mayda qabul qilingan, keyinçalik özgarişlar kiritilgan. Davlat va hukumat boşliği — prezident (1999 y.dan Leo Folkam). U vitse-prezident b-n birga parlament tomonidan 4 y. muddatga saylanadi. Qonun çiqaruvçi organi — MFŞ Kongressi (bir palatali parlament). Ijroiya hokimiyatni prezident va hukumat amalga oşiradi.

Tabiati. M. orollari kelib çiqişi jihatidan marjon orollariga va vulkan otilişidan paydo bölgan orollarga bölinadi. Boksit va fosforit konlari bor. Iqlimi ekvatorial va subekvatorial iqlim. Oylik örtaça t-ra — yanv.da 26°, iyulda 28°. Yoğin yil davomida bir meyorda (2000—6000 mm) yoğadi. Karolina o.lari atrofida kuçli tropik dovullar bölib turadi. Tabiiy ösimliklari vulkan orollarida doim yaşil tropik örmon (palma, daraxtsimon qirqquloq, bambuklar), qisman savannalardan iborat. Marjon orollarida ösimlik kam. Jonivorlardan kalamuş, körşapalak, timsoh, ilon, kaltakesak, dengiz kuşlari uçraydi.

Tarixn. Hozirgi M. davlatining xududi 17—19-a.larda Ispaniyaga qaraşli bölgan. 1889 y.da Germaniya Karolina o.larini Ispaniyadan sotib oldi. 1914 y.da orollarni Yaponiya bosib oldi, 2-jahon uruşida AQŞ egalladi. 1947 y.dan AQŞ tomonidan boşqariladigan BMT vasiyligidagi hududga aylandi. 1978 y.da Karolina o.lari AQŞ b-n «erkin uyuşgan» hudud maqomini oldi. Bu haqdagi şartnoma 1982 y.da imzolandi, 1986 y. 3 noyab.da kuçga kirdi va MFŞga özini özi boşqariş huquqini berdi, ammo mudofaa, moliya va taşqi işlar masalalarini AQŞ ixtiyorida qoldirdi. M. — 1991 y.dan BMT a'zosi. Milliy bayrami — 3 noyab. — Mustaqillik kuni (1991).

Xöjaligi. Iqtisodiyotining asosi — q.x. bölib, uning mahsuloti aholining oziq-ovqatga bölgan ehtiyojini qondirmaydi. Mahalliy aholi baliq ovlaş, kokos palmasi, banan, sitrus mevalar, şakarqamiş, şoli yetiştiriş b-n şuğullanadi. Non daraxti, batat, taro ham ekiladi. Çorvaçiligida asosan qoramol, eçki, çöçqa boqiladi. Avtomobil yöllari uz. 226 km. Xorijiy sayyoxlik rivojlangan. Çetga kopra, hunarmandçilik buyumlari, baliq, kokos yoği çiqaradi. Savdo-sotiqdagi asosiy mijozlari — AQŞ, Yaponiya. Pul birligi — AQŞ dollari. «Neşnl yunion» («Milliy igti-foq», 1980 y.dan), «Çuuk nyus kronikl» («Çuuk yangiliklari xronikasi», 1983 y.dan) gaz.lari naşr etiladi. MFŞ ijtimoiy axborot boşqarmasi hukumat mahkamasi bölib, u mintaqaviy radiost-yaga ega. Har bir ştatda televideniye xizmati mavjud.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

МИКРОНЕЗИЯ (Micronesia), Микронезия Федератив Штатлари (МФШ) (The Federated States Micronesia) — Тинч океаннинг ғарбий қисмида, Каролина о.лари архипелагида жойлашган давлат. Майд. 702 км2. Аҳолиси 134,6 минг киши (2001). Улар, асосан, микронезлар бўлиб, христиан динига эътиқод қилади. Расмий тил — инглиз тили. Пойтахти — Палакир ш. Маъмурий жиҳатдан 4 штатга бўлинади.

Давлат тузуми. МФШ — АҚШ б-н «эркин уюшган» давлат. Амалдаги кон-ституцияси 1979 й. 10 майда қабул қилинган, кейинчалик ўзгаришлар киритилган. Давлат ва ҳукумат бошлиғи — президент (1999 й.дан Лео Фолкам). У вице-президент б-н бирга парламент томонидан 4 й. муддатга сайланади. Қонун чиқарувчи органи — МФШ Конгресси (бир палатали парламент). Ижроия ҳокимиятни президент ва ҳукумат амалга оширади.

Табиати. М. ороллари келиб чиқиши жиҳатидан маржон оролларига ва вулкан отилишидан пайдо бўлган оролларга бўлинади. Боксит ва фосфорит конлари бор. Иқлими экваториал ва субэкваториал иқлим. Ойлик ўртача т-ра — янв.да 26°, июлда 28°. Ёғин йил давомида бир меъёрда (2000—6000 мм) ёғади. Каролина о.лари атрофида кучли тропик довуллар бўлиб туради. Табиий ўсимликлари вулкан оролларида доим яшил тропик ўрмон (пальма, дарахтсимон қирққулоқ, бамбуклар), қисман саванналардан иборат. Маржон оролларида ўсимлик кам. Жониворлардан каламуш, кўршапалак, тимсоҳ, илон, калтакесак, денгиз кушлари учрайди.

Тарихн. Ҳозирги М. давлатининг худуди 17—19-а.ларда Испанияга қарашли бўлган. 1889 й.да Германия Каролина о.ларини Испаниядан сотиб олди. 1914 й.да оролларни Япония босиб олди, 2-жаҳон урушида АҚШ эгаллади. 1947 й.дан АҚШ томонидан бошқариладиган БМТ васийлигидаги ҳудудга айланди. 1978 й.да Каролина о.лари АҚШ б-н «эркин уюшган» ҳудуд мақомини олди. Бу ҳақдаги шартнома 1982 й.да имзоланди, 1986 й. 3 нояб.да кучга кирди ва МФШга ўзини ўзи бошқариш ҳуқуқини берди, аммо мудофаа, молия ва ташқи ишлар масалаларини АҚШ ихтиёрида қолдирди. М. — 1991 й.дан БМТ аъзоси. Миллий байрами — 3 нояб. — Мустақиллик куни (1991).

Хўжалиги. Иқтисодиётининг асоси — қ.х. бўлиб, унинг маҳсулоти аҳолининг озиқ-овқатга бўлган эҳтиёжини қондирмайди. Маҳаллий аҳоли балиқ овлаш, кокос пальмаси, банан, цитрус мевалар, шакарқамиш, шоли етиштириш б-н шуғулланади. Нон дарахти, батат, таро ҳам экилади. Чорвачилигида асосан қорамол, эчки, чўчқа боқилади. Автомобиль йўллари уз. 226 км. Хорижий сайёхлик ривожланган. Четга копра, ҳунармандчилик буюмлари, балиқ, кокос ёғи чиқаради. Савдо-сотиқдаги асосий мижозлари — АҚШ, Япония. Пул бирлиги — АҚШ доллари. «Нэшнл юнион» («Миллий игти-фоқ», 1980 й.дан), «Чуук ньюс кроникл» («Чуук янгиликлари хроникаси», 1983 й.дан) газ.лари нашр этилади. МФШ ижтимоий ахборот бошқармаси ҳукумат маҳкамаси бўлиб, у минтақавий радиост-яга эга. Ҳар бир штатда телевидение хизмати мавжуд.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.