Asosiy mazmunga ötiş
Qidiriş…Ctrl K

    Şrift ölçami

    Mikroskop

    Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 528–529-b. — ziyouz.com

    Mikroskop MIKROSKOP, zarrabin (mikro... va yun. skopeo — qarayman) — mikrozarralarni, közga körinmaydigan juda mayda narsalarni kattalaştirib kursatadigan optik asbob. M.ning kattalaştirişi difraksion hodisalar (q. Difraksiya) tufayli çeklangan; u atigi 1500—2000 martani taşkil qiladi. Odam közi 250 mm uzoqlikdagi zarralar urtasidagi masofani 0,08 mm gaça aniklikda farq qila oladi (bu raqam köpçilik odamlarda 0,20 mm ni taşkil etadi). Lekin mikroobyekt lar (bakteriya, mayda kristallar va b.) ölçami bundan ham kiçik. Şu sababli, elementlari orasidagi masofa 0,25 mkm li strukturalarni farq qilişga imkon beradigan (ya'ni ajratiş qobiliyati 0,25 mkm bölgan) M. mavjud (elektron M.niki — 0,01—0,1 nm). Ikki linzadan iborat tizimning tasvirni kattalaştirib berişi 16-a.dayoq Niderlandiya va Italiyadagi közoynaksoz ustalarga ma'lum bölgan, (ikki linzali M.ni niderland ustasi 3. Yansen 1590 y.da kurgan), lekin birinçi M.ni 1609—10 y.larda G. Galiley ixtiro qilgan, murakkab M.ning hisobini 1872 y.da E. Abbe qilgan. M.da obyektiv sifatida bir-biriga yopiştirilgan sferik linza va koma (tasvir buzilişi)ga töğrilangan axromatik linzalardan foydalaniladi. M.da köp linzali obyektiv emas, balki ikki linza orasiga maxsus tiniq suyuqlik quyilgan immersion obyektiv işlatiladi. Immersion obyektivda nur soçilişi kamayadi. Ultrabinafşa, infraqizil spektr sohasida işlatiladigan M. obyektivi yana ham sifatli bölişi zarur. M.da tekşiriladigan preparatlar özidan yoruğlik çiqarmaydi, şu sababli uni yoritiş lozim. Obyektni yoritişning turli usullari mavjud. Uning yoritilişiga qarab tasvir kon-trastlari (anikligi) ortedi.

    Okulyar ham M.ning muhim kismi. Tekşiriladigan obyektga qarab okulyarlar turliça buladi. Okulyar sifatida köriş trubasi (köpinça, Gyuygens tipidagi okulyar) işlatiladi. Yoritişda mikrokondensorlardan foydalaniladi; u linzalar tizimidan iborat. Mikrokondentorlarga iris diafragmasi örnatiladi. Mikrokondensorlarning tuzilişi ham har xil; ba'zilari bitta linzasi olib qöyiladigan qilib yasaladi, bu hol mikroobyektlarni tekşirişni osonlaştiradi.

    Işlatiş sohasiga qarab lyuminessent, ultrabinafşa, qutblovçi, interferension M.lar; tekşiriş obyektiga qarab, biologik, elektron, metallografik M. va b. böladi. Lyumi-nessent M. boşqa M.lardan ikkita (kondensor oldida va obyektivdan ke-yin qöyiladigan) yoruğlik filtri mavjudligi b-n farqlanadi. Bulardan taşqari, maxsus M.lar ham mavjud, mas, tez va sekin utadigan jarayonlarni kinolentaga tuşiradigan M., jarroxdik M.i, oziq-ovqat sifatini tekşiradigan M. va h.k. Fotografiya, tibbiyot, biol., fizika va kimyo sohalarida M. köp işlatiladi.

    Q.: Difraksiya

    Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

    МИКРОСКОП, заррабин (микро... ва юн. skopeo — қарайман) — микрозарраларни, кўзга кўринмайдиган жуда майда нарсаларни катталаштириб курсатадиган оптик асбоб. М.нинг катталаштириши дифракцион ҳодисалар (қ. Дифракция) туфайли чекланган; у атиги 1500—2000 мартани ташкил қилади. Одам кўзи 250 мм узоқликдаги зарралар уртасидаги масофани 0,08 мм гача аникликда фарқ қила олади (бу рақам кўпчилик одамларда 0,20 мм ни ташкил этади). Лекин микрообъект лар (бактерия, майда кристаллар ва б.) ўлчами бундан ҳам кичик. Шу сабабли, элементлари орасидаги масофа 0,25 мкм ли структураларни фарқ қилишга имкон берадиган (яъни ажратиш қобилияти 0,25 мкм бўлган) М. мавжуд (электрон М.ники — 0,01—0,1 нм). Икки линзадан иборат тизимнинг тасвирни катталаштириб бериши 16-а.даёқ Нидерландия ва Италиядаги кўзойнаксоз усталарга маълум бўлган, (икки линзали М.ни нидерланд устаси 3. Янсен 1590 й.да курган), лекин биринчи М.ни 1609—10 й.ларда Г. Галилей ихтиро қилган, мураккаб М.нинг ҳисобини 1872 й.да Э. Аббе қилган. М.да объектив сифатида бир-бирига ёпиштирилган сферик линза ва кома (тасвир бузилиши)га тўғриланган ахроматик линзалардан фойдаланилади. М.да кўп линзали объектив эмас, балки икки линза орасига махсус тиниқ суюқлик қуйилган иммерсион объектив ишлатилади. Иммерсион объективда нур сочилиши камаяди. Ультрабинафша, инфрақизил спектр соҳасида ишлатиладиган М. объективи яна ҳам сифатли бўлиши зарур. М.да текшириладиган препаратлар ўзидан ёруғлик чиқармайди, шу сабабли уни ёритиш лозим. Объектни ёритишнинг турли усуллари мавжуд. Унинг ёритилишига қараб тасвир кон-трастлари (аниклиги) ортэди.

    Окуляр ҳам М.нинг муҳим кисми. Текшириладиган объектга қараб окулярлар турлича булади. Окуляр сифатида кўриш трубаси (кўпинча, Гюйгенс типидаги окуляр) ишлатилади. Ёритишда микроконденсорлардан фойдаланилади; у линзалар тизимидан иборат. Микроконденторларга ирис диафрагмаси ўрнатилади. Микроконденсорларнинг тузилиши ҳам ҳар хил; баъзилари битта линзаси олиб қўйиладиган қилиб ясалади, бу ҳол микрообъектларни текширишни осонлаштиради.

    Ишлатиш соҳасига қараб люминесцент, ультрабинафша, қутбловчи, интерференцион М.лар; текшириш объектига қараб, биологик, электрон, металлографик М. ва б. бўлади. Люми-несцент М. бошқа М.лардан иккита (конденсор олдида ва объективдан ке-йин қўйиладиган) ёруғлик фильтри мавжудлиги б-н фарқланади. Булардан ташқари, махсус М.лар ҳам мавжуд, мас, тез ва секин утадиган жараёнларни кинолентага туширадиган М., жаррохдик М.и, озиқ-овқат сифатини текширадиган М. ва ҳ.к. Фотография, тиббиёт, биол., физика ва кимё соҳаларида М. кўп ишлатилади.

    Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.