Millat

Millat — uzoq davom etgan ijtimoiy, iqtisodiy, siyosiy va etnomadaniy jarayonda, aniq hududiy doirada, til va özlikni anglaş birligi asosida şakllangan xalq etnik tari-xining eng yuksak çöqqisi, öziga xos madaniyat, ong va mentalitet zaminida tarkib toptan ijtimoiy birlik şakli. M. kişilarning jips tarixiy birligi, umumiqtisodiy turmuş, til, hudud birligi, madaniyat, ong, ruhiyat uygunligi va muştarakligi demakdir. Ungaça ijtimoiy taraqqiyotning etnos (xalq) şakli ham mavjud bölib, xalq atamasi juda keng va tor ma'noda işlatiladi. Mas, keng ma'noda: özbek xalqi, nemis xalqi va b. Şuning uçun ijtimoiy fanda xalqlarning kelib çiqiş tarixini örganişda etnos b-n bir qatorda etnik birlik atamasi ham işlatiladi. Çunki u ma'lum bir ijtimoiy tuzumda vujudga kelgan etnik uyuşma: anik, bir xalqqa nisbatan işlatiladigan atama. Fanda xalqning şakllaniş jarayoniga nisbatan etnogenez atamasi işlatiladi. Etnogenetik jarayon esa xalqning uzil-kesil şakllanişi b-n yakunlanadi. Şakllangan xalq öz etnik nomiga, hududiy til birligiga, iqtisodiy-xöjalik va etnomadaniy birligiga, özlikni anglaş birligi va nihoyat siyosiy uyuşmasi (davlat)ga ega bölişi taqozo etiladi. Şuning uçun xalqning şakllanişi M.ning şakllanişi degan söz emas. Çunki etnos şakllaniş jarayonida asosan, 3 bosqiçni bosib ötadi. Uning l-bosqiçi — qabila; 2-bosqiçi — elat, 3- bosqiçi— M.dir. Etnik birlikning bu 3 turi, öz navbatida, har xil tarixiy davrlarning ijtimoiy mahsuli hisoblanadi. Ulardan kabila kişilik tarixining ibtidoiy bosqiçiga xos etnik birlik, patriarxat uruğ jamoalarining uyuşmasi, qabila a'zolarining bir-birlari b-n qonqarindoşlik munosabatlarini saqlaşi va uruğlarga bölinişi xususiyatlari b-n özidan keyingi tarixiy bosqiçdagi etnik birlikdan (elat, ya'ni xalqdan) mazmun va zamon jihatidan farq qiladi. Demak, qabila ilk inson jamiyatining taraqqiy etgan etnik jamoasi bölib, uning boşqaruv tizimi qabilaviy demokratiyaning eng yuksak tamoyillari asosida, ya'ni öz-özini idora qiliş uruğqabila sardorlaridan taşkil topgan maslahat majlisi — oqsoqollar kengaşi tomonidan olib boriladi.

Jamiyatdagi iqtisodiy-xöjalik, madaniy va etnik alokalarning tobora rivojlanib borişi natijasida bir neça qabilalarning birlaşişi yuz beradi. Qabilalarning birlaşişi jarayonida etnik birlikning yangi turi vujudga keladi. Bu etnik birlik ma'lum tarixiy şaroitda hududiy, iqtisodiy til va etnomadaniy umumiylik asosida şakllanadi. Şakllangan yangi etnik birlikni ifodalaş uçun fanda elat, ya'ni xalq atamasi kabul qilingan. Etnik birlikning elatdan keyingi şakli M. bölib, uning şakllanişi elatning şakllaniş jarayoni kabi uzok, davom etadigan ijtimoiy voqelik, M. etnik tarixining, elatning eng yuqori.çöqqisi, kamolot bosqiçiki, bu bosqiçga kötarilgan xalqning tarixan tarkib topgan davlati, birinçidan M. nomi b-n yuritiladi; ikkinçidan uning aniq hududiy çegarasida muomalada bölgan umummillat tili davlat tili maqomi darajasiga kötariladi; uçinçidan davlat hududining butunligi va çegarasining daxleizligi tan olinadi; törtinçidan M. va unga xos mentalitet şakllangan bölib, fuqarolarning özlikni anglaş darajasi ularning hayot mazmuniga, kundalik turmuş tarziga aylanadi va nihoyat beşinçidan davlat jamiyat tomonidan boşqariladi.

M.ni til, hudud va etnomadaniy jihatdan birlaştiruvçi omillardan biri iqtisodiy negizdir. M.ning iqtisodiy- xöjalik birligi asosida til va hudud hamda etnomadaniy birlik paydo böladi. M.ning iqtisodiy va siyosiy birlaşişi elatlarning yozma adabiy tili va xalq oğzaki tilining şeva va lahjalarining yaqinlaşişi asosida yagona milliy adabiy tilning paydo bölişiga olib keladi. Şevalar örnini milliy til egallaydi. Uning davlat tili maqomi darajasiga kötarilişi M. nomi b-n atalgan davlatning mustaqillik belgilaridan nişonadir. M. — mustaqil davlat belgisi. Uning mustahkam zamini — davlat iqtisodiy siyosatining barqarorligi M.ning şakllaniş darajasiga va fuqarolarining özligini anglaş darajasiga boğliq. Bundan özbek M.i istisno emas.

Ad.: Şoniyozov K., Özbek xalqining şakllaniş jarayoni, T., 2001; Ibrohimov A.,'Sultonov X., Jörayev X., Vatan tuyğusi, T., 1996; Jabborov I., Özbek xalqi etnografiyasi, T., 1994.