Milliy boylik
Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 540–542-b. — ziyouz.com
Milliy boylik — mamlakatning tovarlar i. ç., xizmatlar körsatiş va kişilar hayotini ta'minlaş şaroitlarini belgilovçi resurelari majmui. Umuman, mamlakatning mulkiy holatini tavsiflaşda qöllaniladigan M. b. körsatikiçi turli şaklda jamğarilgan kişilar mehnat mahsullari natijalari b-n birga iktisodiy muomalaga kiritilgan tabiat resurelarini, şuningdek, xorijdagi moliyaviy aktivlar va hisobkitoblar saldosini ham öz içiga oladi. M. b.ni hisoblaş milliy hisoblar tizimi konsepsiyasiga asoslanadi, M. b. har bir mamlakat xalqi hayoti va taraqqiyotida katta ahamiyatga ega bölib, umumiy hayot darajasini, mamlakatning salohiyatini ifodalaydigan juda muhim makroiqtisodiy va umumiqtisodiy körsatkiçdir. M. b. birinçi marta ingliz iqtisodçisi U. Petti (1623—1687) tomonidan 1664 y.da hisoblangan edi, Fransiyada M. b.ni birinçi marta ba-holaş 1789 y.da, AQŞda 1805 y.da, Rossiyada 1864 y.da amalga oşirilgan edi. U. Petti «mehnat — boylikning otasi, yer — uning onasi», — degan va umumiy boylikni işlab çikarilgan mahsulotlardan iborat, deb tuşungan. M. b.ni hisoblaşda qişilik jami-yati hayoti va taraqqiyotining moddiy asosi, birinçi, navbatda, moddiy tabiat ekanligini unutmagan holda, eng avvalo tabiiy boyliklar — yer, yer osti boyliklari, suvlar, örmonlar va b. aniq va töğri hisobga olinişi lozim. Söngra ular vositasida inson mehnati b-n işlab çiqarilgan va jamğarilgan moddiy boyliklar töla-tökis hisobga kiritilişi kerak: 1) moddiy i. ç. sohasidagi moddiy fondlar; asosiy fondlar; moddiy aylanma vositalar; ularning rezervlari; 2) noişlab çiqariş sohasidagi moddiy fondlar; asosiy fondlar, şu jumladan, turar joy fondi; boşka moddiy boyliklar; 3) aholi uy-rözğor xöjaligidagi uzoq muddatli foydalaniladigan moddiy ne'matlar; 4) turli xil rezerv fondlar. Bu fondlarni yana ikki fondga böliş mumkin: 1) unumli (i. ç.) fondlari; 2) bevosita iste'molbop fondlar. M. b.ni mulkçilik şakllari böyiça tasniflaşning ahamiyati katta. Şu b-n birga tabiiy boyliklarning va işlab çiqariladigan, jamğarilgan boyliklarning har bir muayyan davrda kimlar egaligida va foydalanişida ekanligini hisobga oliş ham muhim. Mamlakat, jamiyat M. b.gi uning faqat moddiy boyligidangina iborat emas. Uning ma'naviymadaniy va b. unsurlari ham bor. Mamlakat aholisi, uning mehnatga qobilliligi, akliy va jismoniy qobiliyatlari, xilma-xil könikmalari aslida, insoniy nuqtai nazardan har qanday jamiyatning asosiy boyligidir. Şu sababli hoz. davrda barça mamlakatlar öz aholisini, uning ma'naviyatini va madaniyatini saklaş va rivojlantirişga harakat qiladi; barça moddiy (tabiiy va işlab çiqarilgan) ne'matlar, ma'naviy ne'matlar (ilm, fan, madaniyat, san'at boyliklari va b.) insonga, kişilarga xizmat qilişi lozim. Iqtisodiy adabiyotlarda insonning iş kuçini, akliy va jismoniy qobiliyatlarini «insoniy kapital» deb ataş ham bor. Hoz. davrda dunyoda tegişli mutaxassislar va muassasalar turli mamlakatlarda insoniy salohiyatni, tabiiy boyliklarni va takror işlab çikariladigan boyliklarni baholaş, ularning umumiy hajmini, yiğindisini va aholi jon boşiga tögri keladigan mikdorini aniqlaş b-n ham şuğullanadi. Jahon banki ekspertlarining baholaşiga kura, 20-a. oxirida insoniyat 550 trln. AQŞ dollaridan ortiq (yoki aholi jon boşiga 90 ming dollarlik) boylikka ega bölgan; şu jumladan, AQŞ eng köp darajadagi ja'mi 120 trln. dollar (aholi jon boşiga 460 ming dollar) boylikka ega. Özbekiston Respublikasi mustaqillikka erişişi b-n mamlakat hududidagi barça boyliklar M. b.ka, milliy mulkka aylantirildi. Bu Özbekiston Respublikasining «Özbekiston Res-publikasining davlat mustaqilligi asoslari töğrisida»gi qonunining (1991 yil 31 avg.) 7moddasida: «Respublika hududidagi yer, yer osti boyliklari, suv va örmonlar, ösimliklar va hayvonot dunyosi, tabiiy va boşqa resurslar, respublikaning ma'naviy boyliklari Özbekiston Respublikasining milliy boyligi, mulki hisoblanadi», deb körsatilgan. Şuning uçun ham, birinçi navbatda, mamlakatning insoniy salohiyatini, tabiiy va yaratilgan (işlab çikarilgan) boyliklarni aniq baholaş, ularni bir-biriga tarkibiy jihatdan muvofiqlaştiriş, köpaytiriş va takomillaştiriş eng dolzarb vazifalarga kiradi.
Ad.: Karimov I. A., Özbekiston XXI asr bösağasida: xavfsizlikka tahdid, barqarorlik şartlari va taraqqiyot kafolatlari, T., 1997; Smit A., Issledovaniye o prirode i priçinax bogatstva narodov, M., 1962; Fişer S, Dorbuş R., Şmalenzi R., Ekonomika, per. s angl., M., 1995.
Erlis Alqulov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
МИЛЛИЙ БОЙЛИК — мамлакатнинг товарлар и. ч., хизматлар кўрсатиш ва кишилар ҳаётини таъминлаш шароитларини белгиловчи ресурелари мажмуи. Умуман, мамлакатнинг мулкий ҳолатини тавсифлашда қўлланиладиган М. б. кўрсатикичи турли шаклда жамғарилган кишилар меҳнат маҳсуллари натижалари б-н бирга иктисодий муомалага киритилган табиат ресуреларини, шунингдек, хориждаги молиявий активлар ва ҳисобкитоблар сальдосини ҳам ўз ичига олади. М. б.ни ҳисоблаш миллий ҳисоблар тизими концепциясига асосланади, М. б. ҳар бир мамлакат халқи ҳаёти ва тараққиётида катта аҳамиятга эга бўлиб, умумий ҳаёт даражасини, мамлакатнинг салоҳиятини ифодалайдиган жуда муҳим макроиқтисодий ва умумиқтисодий кўрсаткичдир. М. б. биринчи марта инглиз иқтисодчиси У. Петти (1623—1687) томонидан 1664 й.да ҳисобланган эди, Францияда М. б.ни биринчи марта ба-ҳолаш 1789 й.да, АҚШда 1805 й.да, Россияда 1864 й.да амалга оширилган эди. У. Петти «меҳнат — бойликнинг отаси, ер — унинг онаси», — деган ва умумий бойликни ишлаб чикарилган маҳсулотлардан иборат, деб тушунган. М. б.ни ҳисоблашда қишилик жами-яти ҳаёти ва тараққиётининг моддий асоси, биринчи, навбатда, моддий табиат эканлигини унутмаган ҳолда, энг аввало табиий бойликлар — ер, ер ости бойликлари, сувлар, ўрмонлар ва б. аниқ ва тўғри ҳисобга олиниши лозим. Сўнгра улар воситасида инсон меҳнати б-н ишлаб чиқарилган ва жамғарилган моддий бойликлар тўла-тўкис ҳисобга киритилиши керак: 1) моддий и. ч. соҳасидаги моддий фондлар; асосий фондлар; моддий айланма воситалар; уларнинг резервлари; 2) ноишлаб чиқариш соҳасидаги моддий фондлар; асосий фондлар, шу жумладан, турар жой фонди; бошка моддий бойликлар; 3) аҳоли уй-рўзғор хўжалигидаги узоқ муддатли фойдаланиладиган моддий неъматлар; 4) турли хил резерв фондлар. Бу фондларни яна икки фондга бўлиш мумкин: 1) унумли (и. ч.) фондлари; 2) бевосита истеъмолбоп фондлар. М. б.ни мулкчилик шакллари бўйича таснифлашнинг аҳамияти катта. Шу б-н бирга табиий бойликларнинг ва ишлаб чиқариладиган, жамғарилган бойликларнинг ҳар бир муайян даврда кимлар эгалигида ва фойдаланишида эканлигини ҳисобга олиш ҳам муҳим. Мамлакат, жамият М. б.ги унинг фақат моддий бойлигидангина иборат эмас. Унинг маънавиймаданий ва б. унсурлари ҳам бор. Мамлакат аҳолиси, унинг меҳнатга қобиллилиги, аклий ва жисмоний қобилиятлари, хилма-хил кўникмалари аслида, инсоний нуқтаи назардан ҳар қандай жамиятнинг асосий бойлигидир. Шу сабабли ҳоз. даврда барча мамлакатлар ўз аҳолисини, унинг маънавиятини ва маданиятини саклаш ва ривожлантиришга ҳаракат қилади; барча моддий (табиий ва ишлаб чиқарилган) неъматлар, маънавий неъматлар (илм, фан, маданият, санъат бойликлари ва б.) инсонга, кишиларга хизмат қилиши лозим. Иқтисодий адабиётларда инсоннинг иш кучини, аклий ва жисмоний қобилиятларини «инсоний капитал» деб аташ ҳам бор. Ҳоз. даврда дунёда тегишли мутахассислар ва муассасалар турли мамлакатларда инсоний салоҳиятни, табиий бойликларни ва такрор ишлаб чикариладиган бойликларни баҳолаш, уларнинг умумий ҳажмини, йиғиндисини ва аҳоли жон бошига тўгри келадиган микдорини аниқлаш б-н ҳам шуғулланади. Жаҳон банки экспертларининг баҳолашига кура, 20-а. охирида инсоният 550 трлн. АҚШ долларидан ортиқ (ёки аҳоли жон бошига 90 минг долларлик) бойликка эга бўлган; шу жумладан, АҚШ энг кўп даражадаги жаъми 120 трлн. доллар (аҳоли жон бошига 460 минг доллар) бойликка эга. Ўзбекистон Республикаси мустақилликка эришиши б-н мамлакат ҳудудидаги барча бойликлар М. б.ка, миллий мулкка айлантирилди. Бу Ўзбекистон Республикасининг «Ўзбекистон Рес-публикасининг давлат мустақиллиги асослари тўғрисида»ги қонунининг (1991 йил 31 авг.) 7моддасида: «Республика ҳудудидаги ер, ер ости бойликлари, сув ва ўрмонлар, ўсимликлар ва ҳайвонот дунёси, табиий ва бошқа ресурслар, республиканинг маънавий бойликлари Ўзбекистон Республикасининг миллий бойлиги, мулки ҳисобланади», деб кўрсатилган. Шунинг учун ҳам, биринчи навбатда, мамлакатнинг инсоний салоҳиятини, табиий ва яратилган (ишлаб чикарилган) бойликларни аниқ баҳолаш, уларни бир-бирига таркибий жиҳатдан мувофиқлаштириш, кўпайтириш ва такомиллаштириш энг долзарб вазифаларга киради.
Ад.: Каримов И. А., Ўзбекистон XXI аср бўсағасида: хавфсизликка таҳдид, барқарорлик шартлари ва тараққиёт кафолатлари, Т., 1997; Смит А., Исследование о природе и причинах богатства народов, М., 1962; Фишер С, Дорбуш Р., Шмалензи Р., Экономика, пер. с англ., М., 1995.
Эрлис Алқулов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.