Milliy daromad
Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 542–543-b. — ziyouz.com
Milliy daromad - 1) mamlakatdagi milliy iktisodiyotning xöjalik yurituvçi subyektlari tomonidan muayyan bir davrda (odatda bir yilda) moddiy i. ç. tarmoqlarida yaratilgan sof mahsulot; yalpi mahsulot hajmidan uni i. ç. uçun sarflanadigan mehnat vositalari va buyumlarini qoplaydigan mahsulot miqsorini — qoplaş fondini çegirib taşlangandan keyin qoladigan mahsulot; 2) Ğarb mamlakatlari iqtisodçilari talqinida mamlakatdagi mehnat, kapital va yer egalarining bir yilda olgan iş haqi, foyda, foiz va renta kabi daromadlari yiğindisi.
Yil davomida yaratilgan yalpi mahsulot qiymati 2 qismdan iborat: ilgari yaratilgan va sarflangan i. ç. vositalarining mahsulotga köçirilgan qiymati; yangidan yaratilgan qiymat. Yangidan yaratilgan qiymat sof mahsulotning (M. d.ning) qiymatidir. M.d. moddiy i. ç. tarmoqlaridagi korxonalar sof mahsulotlarining yiğindisi sifatida hisoblanadi. Ayrim tarmoq yoki korxonalarning sof mahsuloti uning yalpi mahsuloti va moddiy i. ç. sarflari örtasidagi farq (qoldiq) sifatida aniqlanadi. Xizmat körsatuvçi firmaning yalpi pul tuşumidan xizmat körsatiş böyiça moddiy sarflar çegirilib, xizmat körsatuvçi firmaning (korxonaning) pul şaklidagi yalpi daromadi aniqlanadi.
Özbekiston Respublikasida M. d.ni moddiy i. ç. sohasida yaratilgan sof mahsulot sifatida hisoblaş böyiça katta tajribalar töplangan. Çunki yaqin ötmişda Özbekistonda işlab çiqarilgan va foydalanilgan M. d. sof mahsulot sifatida hisoblangan. Bunday qoidaning hoz. paytda ham amal qilişi juda katta ijtimoiy-iktasodiy ahamiyatga egadir, çunki bu usul işlab çiqariladigan mahsulotni, qoplaş fondini va sof mahsulotni hisoblaş, iste'molni va jamğarişni optimallaştiriş siyosatini ötkazişga imkon beradi. Sof mahsulotning muttasil köpayişi, ösişi esa i. ç. sohasida va b. sohalarda band kişilar, korxonalar va taşkilotlar moddiy ta'minlanişini yanada oşiradi.
Jamiyatda olinadigan iş haqi, foyda, renta, foiz kabi daromadlar yiğindisi — birlamçi pul daromadlari va ularni qayta taqsimlaşlar (şu jumladan, xizmatlar, ijara, prokat, qarz, soliq kabilar orqali qayta taqsimlaşlar) natijasida hosil böladigan ikkilamçi va h. k. pul daromadlar yiğindisidir. Şuning uçun ham muomaladagi pul massasi ham, iş haqi, foyda, renta va foiz şaklida olingan pul daromadlari yiğindisi ham jamiyatning haqiqiy M. d. böla olmaydi, çunki qoğoz pullar va pul daromadlari haqiqiy, real daromad emas, ularning mikdoriga va xarid kuçiga köp omillar ta'sir etadi.
Har qanday mamlakatda, jamiyatda moddiy i. ç. sohasi tarmoqlarida yaratilgan sof mahsulotlardan iborat M.d.gina boşka şart-şaroitlar teng va özgarmas bölganda, butun xalq iste'molini va mamlakat iktisodiy taraqqiyotini ta'minlaşning, har bir şaxs va barça aholi real daromadlarini oşirişning juda muhim moddiy asosidir. M. d. moddiy i.ç. sohasida yaratilgan sof mahsulotnigina qamrab oladi. Şuning uçun ham milliy hisoblar tizimita ötiş munosabati b-n xalqaro hisobkitoblar uçun BMTning tavsiyasiga binoan, M. d. örniga yalpi milliy mahsulot, 1993 y.dan esa yalpi milliy daromad körsatkiçi qöllanila boşladi.
Ad.: Smit A., Issledovaniye o prirode i priçinax bogatstva narodov, M., 1962; Rikardo D., Soç. T. I. Naçala politiçeskoy ekonomiki i nalogovogo oblojeniya, M., 1955.
Erlis Aşqulov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
МИЛЛИЙ ДАРОМАД - 1) мамлакатдаги миллий иктисодиётнинг хўжалик юритувчи субъектлари томонидан муайян бир даврда (одатда бир йилда) моддий и. ч. тармоқларида яратилган соф маҳсулот; ялпи маҳсулот ҳажмидан уни и. ч. учун сарфланадиган меҳнат воситалари ва буюмларини қоплайдиган маҳсулот миқцорини — қоплаш фондини чегириб ташлангандан кейин қоладиган маҳсулот; 2) Ғарб мамлакатлари иқтисодчилари талқинида мамлакатдаги меҳнат, капитал ва ер эгаларининг бир йилда олган иш ҳақи, фойда, фоиз ва рента каби даромадлари йиғиндиси.
Йил давомида яратилган ялпи маҳсулот қиймати 2 қисмдан иборат: илгари яратилган ва сарфланган и. ч. воситаларининг маҳсулотга кўчирилган қиймати; янгидан яратилган қиймат. Янгидан яратилган қиймат соф маҳсулотнинг (М. д.нинг) қийматидир. М.д. моддий и. ч. тармоқларидаги корхоналар соф маҳсулотларининг йиғиндиси сифатида ҳисобланади. Айрим тармоқ ёки корхоналарнинг соф маҳсулоти унинг ялпи маҳсулоти ва моддий и. ч. сарфлари ўртасидаги фарқ (қолдиқ) сифатида аниқланади. Хизмат кўрсатувчи фирманинг ялпи пул тушумидан хизмат кўрсатиш бўйича моддий сарфлар чегирилиб, хизмат кўрсатувчи фирманинг (корхонанинг) пул шаклидаги ялпи даромади аниқланади.
Ўзбекистон Республикасида М. д.ни моддий и. ч. соҳасида яратилган соф маҳсулот сифатида ҳисоблаш бўйича катта тажрибалар тўпланган. Чунки яқин ўтмишда Ўзбекистонда ишлаб чиқарилган ва фойдаланилган М. д. соф маҳсулот сифатида ҳисобланган. Бундай қоиданинг ҳоз. пайтда ҳам амал қилиши жуда катта ижтимоий-иктасодий аҳамиятга эгадир, чунки бу усул ишлаб чиқариладиган маҳсулотни, қоплаш фондини ва соф маҳсулотни ҳисоблаш, истеъмолни ва жамғаришни оптималлаштириш сиёсатини ўтказишга имкон беради. Соф маҳсулотнинг муттасил кўпайиши, ўсиши эса и. ч. соҳасида ва б. соҳаларда банд кишилар, корхоналар ва ташкилотлар моддий таъминланишини янада оширади.
Жамиятда олинадиган иш ҳақи, фойда, рента, фоиз каби даромадлар йиғиндиси — бирламчи пул даромадлари ва уларни қайта тақсимлашлар (шу жумладан, хизматлар, ижара, прокат, қарз, солиқ кабилар орқали қайта тақсимлашлар) натижасида ҳосил бўладиган иккиламчи ва ҳ. к. пул даромадлар йиғиндисидир. Шунинг учун ҳам муомаладаги пул массаси ҳам, иш ҳақи, фойда, рента ва фоиз шаклида олинган пул даромадлари йиғиндиси ҳам жамиятнинг ҳақиқий М. д. бўла олмайди, чунки қоғоз пуллар ва пул даромадлари ҳақиқий, реал даромад эмас, уларнинг микдорига ва харид кучига кўп омиллар таъсир этади.
Ҳар қандай мамлакатда, жамиятда моддий и. ч. соҳаси тармоқларида яратилган соф маҳсулотлардан иборат М.д.гина бошка шарт-шароитлар тенг ва ўзгармас бўлганда, бутун халқ истеъмолини ва мамлакат иктисодий тараққиётини таъминлашнинг, ҳар бир шахс ва барча аҳоли реал даромадларини оширишнинг жуда муҳим моддий асосидир. М. д. моддий и.ч. соҳасида яратилган соф маҳсулотнигина қамраб олади. Шунинг учун ҳам миллий ҳисоблар тизимита ўтиш муносабати б-н халқаро ҳисобкитоблар учун БМТнинг тавсиясига биноан, М. д. ўрнига ялпи миллий маҳсулот, 1993 й.дан эса ялпи миллий даромад кўрсаткичи қўлланила бошлади.
Ад.: Смит А., Исследование о природе и причинах богатства народов, М., 1962; Рикардо Д., Соч. Т. I. Начала политической экономики и налогового обложения, М., 1955.
Эрлис Ашқулов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.