Milliy hisoblar tizimi

Milliy hisoblar tizimi - mamlakat iqtisodiy rivojlanişining xalqaro statistika amaliyotida qabul qilingan umumlaştiruvçi körsatkiçlari tizimi. Bozor iqtisodiyoti şaroitida mamlakatlarning makrodarajadagi milliy mahsulotini va milliy daromadini hisoblaş metodologiyasi. I.ç. jarayonlarining turli bosqiçlarini va iqtisodiyotdagi eng muhim özaro aloqalarni aks ettiradigan hisoblamalar va balans jadvallari töplamidan iborat. Uning muhim belgisi xalq xöjaligi faoliyati yakunlarida moddiy i.ç. dan taşqari nomoddiy xizmatlar sohalarini ham aks ettirişidir. Bunday yondoşuvda butun mamlakat iqtisodiy faoliyatining umumlaştiruvçi tavsiflariga erişiladi. M.h.t. negizini i.ç., iste'mol, jamğariş va xöjalik yurituvçi subyektlar örtasidagi real munosabatlar jarayonida qayta taqsimlaş tamo-yili taşkil etadi. Bu tizim yer va ka-pitalni mehnat b-n teng darajada qiymatni yaratişda qatnaşuvçi omillar tarzida qaraydigan konsepsiyaga asoslanadi. M.h.t.da iqtisodiy faoliyatni umumlaştiruvçi körsatkiçi yalpi içki mahsulot (YAIM) dir. Uning asosida qöşilgan qiymat, ya'ni şu jarayonda iste'mol etilgan mahsulotlar va xizmatlar qiymatiga («oraliq iste'mol» qiymatiga) qöşilgan qiymat turadi. Milliy iqtisodiyot darajasida içki iktisodiyot faoliyati natijalarining jamlanma hisoblamalari tuziladi: YAIM ning şakllanişi va undan foydalanişning jami bosqiçlarini nazarda tutişga imkoniyat yaratadigan (har bir hisoblamada, bir tomondan, körilayotgan körsatkiçni taşkil etadigan resurslar, ikkinçi tomondan — ulardan foydalaniş keltiriladi) to-varlar va xizmatlar hisobi; i.ç. hisobi; daromadlarning hosil böliş hisobi; daromadlarning taqsimlanişi hisobi; daromadlardan foydalaniş hisobi; kapital xarajatlar hisobi; moliyaviy hisob. Ular taşqi iqtisodiy aloqalar hisobi, boşqa hisoblar va balanslar b-n töldiriladi. Bu hisoblarda kengaygan takror i.ç. jarayonining hamma bosqiçlari aks etişi tu-fayli, yalpi içki mahsulot hajmini uç xil: i.ç., taqsimot va pirovard foydalaniş usullarini qöllab aniqlaş imkoniyati yaratiladi. M.h.t.da iqtisodiy faoliyatning barça turlari foydali natija b-n tugallanadi, deb qaraladi, demak xalq xöjaligidagi barça mehnat xarajatlari foydali mehnatdir. M.h.t. işlab çiqarişdan boşlanib, daromadlarning şakllanişi, ularning taqsimlanişiga ötadi va mavjud pul qiymati (zargarlik mahsulotlarisiz), turli qimmatbaho qoğozlar, örta va qisqa muddatli zayo-mlar körinişida iqtisodiyotni moliyaviy nuqtai nazardan ifodalaş b-n yakunlanadi. Ma'muriy buyruqbozlik tizimi davrida, makroiqtisodiyotni örganiş va tahlil qiliş uçun xalq xöjaligi balansinit körsatkiçlar tizimidan foydalanilgan. Ularning asosida A. Smit, K. Marksning siyosiy iqtisod ta'limotlari: xalq xöjaligini moddiy ne'mat işlab çikaradigan va işlab çiqarmaydigan sohalarga ajratiş, unumli va unumsiz mehnat, ja'mi ijtimoiy mahsulot, milliy daromadni yaratiş, uni taqsimlaş va pirovard foydalaniş nazariyalari yotar edi. Unda xöjalik yurituvçi subyektlar orasidan mavjud aloqalar, aholi farovonligi va turmuş darajasiga baho beriş, mehnatga haq tölaş, davlat byudjeti, kredit, tölov balansi kabi tuşunçalar va tasniflaşlar yetarliça yoritilmas edi. M.h.t. esa bu kamçiliklarni bartaraf etib, bozor iqtisodiyoti şaroitida iqtisodiyotni har taraflama boşqariş imkoniyatini yaratadi.

Zamonaviy M.h.t.ni yaratiş va uni takomillaştirişga iqtisodçi olimlardan J.Keyns, V. Leontyev, S. Kuznets, R. Stoun, K. Klark va b. katta hissa qöşdilar. Butun dunyo kapitalistik davlatlar iqtisodiyotini qamrab olgan 1929—33 y.lardagi inqiroz davlat ijtimoiy bozor faoliyatini bir tomonlama, faqat kuzatib turiş emas, balki uning içki mohiyatni tahlil qilib muvofiklaştirib turişi lozimligini körsatdi. Şundan kelib çiqib «davlatlarning aktiv iqtisodiy roli»ni bajariş uçun mamlakatlarning makroiqtisodiy körsatkiçlarini hisoblaydigan tizimni — M.h.t.ni yaratiş zaruriyati tuğildi. Dastlabki vaqtda M.h.t. milliy daromad körsatkiçini hisoblaşga qaratildi. 20-a.ning 30-y. larida Angliya, Avstriya, Fransiya, Norvegiya, Germaniya va AQŞda milliy daromad körsatkiçi hisoblandi. 40—50- y.larda kapitalistik mamlakatlarda M.h.t.ni qöllaş kengaya bordi va 2-jahon uruşi yakunlangandan söng davlatni boşqariş tizimida M.h.t.ni qöllaş zaruriyati yanada kuçaydi. Makroiqtisodiy körsatkiçlar — milliy mahsulot, milliy daromad, iste'mol, jamğarma (kapital qöyilmalar) va h.k.lar hisoblana boşlandi. 1951 y.da Parijda Yevropa iqtisodiy hamjamiyatiniig M.h.t. standarti loyihasi qabul qilindi. 1953 y. BMT ning statistika bölimi tomonidan amaliyotga tadbiq etiş uçun M.h.t.ning andozasi qabul qilindi. 1968 y. BMTning statistika komissi-yasi 15 yillik tajriba asosida M.h.t.ning yangi xalqaro andozasini işlab çiqdi va u 1993 y.ning fev.ga qadar qöllanildi. 1993 y. fev.da BMT statistika komissiyasining navbatdagi sessiyasida M.h.t.ning yangi xalqaro andozasi qabul qilindi, undagi yangiliklardan biri sifatida makro-iqtisodiy statistikaning körsatkiçlari qatoriga tölov balanslari, davlat byudjeti körsatkiçlari kiritildi. Yevropa Ittifoqi 1995 y.da BMTning «M.h.t.—93» andozasi asosida «Yevropa M.h.t,—95» ni qabul qildi.

Barça rivojlangan mamlakatlar öz iqtisodiy qudrati va aholi turmuş darajasi körsatkiçlarini M.h.t. yordamida hisoblaydilar. BMTning xalq-aro taşkilotlari bunday tizimga ötişni har tomonlama rağbatlantirmoqdalar.

Özbekiston mustaqillikka erişgaç, hisob va statistikani xalqaro andozalarga ötkazişta kirişdi va şu maqsadda 1994 y.da «Özbekistonda xalqaro amaliyotda qabul qilingan hisob va statistika tizimiga ötiş davlat Das-turi» işlab çiqildi va u bosqiçma-bosqiç amalga oşirilmoqda. Bu işga Özbekiston Respublikasi Statistika davlat qömitasi rahbarlik qiladi va 1991—2002 y.lar böyiça i.ç, daromadlarning hosil bölişi, taqsimlanişi, ulardan foydalaniş, şuningdek, kapital xarajatlarning umumiy hisoblamalari tuzildi. M.h.t.ni «Yevropa M.H-T.— 95» metodologiyasi asosida Özbekiston Respublikasi ning bozor munosabatlarini ötiş davri xususiyatlarini hisobga olgan hodda joriy etiş b-n boğliq işlar amalga oşirilmoqda.

Ad.: Ryabuşkin B.T., Xomenko T.A., Sistema natsionalnix sçetov, M., 1993.

Hamidulla Nabiyev.