«Milliy ittihod»
Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 543–544-b. — ziyouz.com
«Milliy ittihod» «MILLIY ITTIHOD», «Ittihodi taraqqiy» — Turkiston jadidlari tomonidan taşkil etilgan yaşirin taşkilot (1920—25) Munavvarqori va Sadriddinxon Şarifxöjayev taşabbusi b-n Toşkentda tuzilgan. «Turk adam markaziyat (federalistlar) firqasi» (1917 y., iyul) «Ittihod va taraqqiy» («Ittihodi taraqqiy», 1917— 20) yaşirin taşkilotlari asosida taşkil topgan. «M. i.» bolşeviklar rejimiga qarşi kuraşda sovet muassasalarida xizmat qilayotgan milliy rahbar xodimlarga tayangan va öz oldiga Turkistonda milliy mustaqil davlatni barpo etişni boş maqsad qilib qöydi.
«M. i.»ning özagini öz Vatanining mustaqil bölişi yölida kuraşga tayyor bölgan taraqqiyparvar ziyolilar taşkil etdilar.
«M. i » taşkiloti faoliyatida Munavvarqoridan taşqari, T. Jonuzoqov, Aşurali Zohiriy, U. Asadullahöjayev, Sayd Ahroriy, S. Şarifxöjayev, Salimxon Tillaxonov va b. muhim rol öynaşdi. 1920 y.dan boşlab taşkilotning Toşkent, Farğona, Samarqand, Buxoro va Xorazm şö'balari taşkil qilindi. 1920 y. noyab.da Munavvarkrrining Buxoroga borişi va Buxoro Xalq Sovet Respublikasi Maorif nozirligida vaqf bölimi mudiri vazifasida işlaşi b-n taşkilot markazi Toşkentdan Buxoroga köçdi. Buxoroda 5 kişidan iborat Markaziy Qömita taşkil qilinib, unga Sa'dullaxöja Tursunxöjayev, Abduqodir Quş-begiyev va b. kiritiladi. Taşkilot qayta tuzilib, uning yangi dasturi va nizomi işlab çiqiladi, muxri tasdiqlanadi. Munavvarkrri Toşkentda GPU tomonidan qamoqqa olingaç (1921 y. 30 mart — 1 dek.), ma'lum muddat taşkilot faoliyatida qatnaşmadi. Yoş buxoroliklar firqasining sobiq a'zolari (Fitrat, Otaulla Xöjayev, Mukammil Burxonov, A. Muhiddinov, Usmon Xöja, Muinjon Aminov, Porso Xöjayev va b.) «M. i.» taşkiloti faoliyatida iştirok qildilar. Validiyning Buxoroga kelişi va Turkiston milliy birligi taşkiloti tuzilişi b-n (1921 y. avg.) «M. i.» faoliyati yanada kuçaydi. Keyinçalik Çölpon, S. Mirjalilov, O. Maxmudov, Toşpölatbek Norbötabekov, Bekjon Rahmonov ham taşkilot faoliyatiga yaqindan yordam berdilar.
«M. i.» taşkilotining şu vaqtdagi asosiy maqsadi Buxoro respublikasi, umuman, Turkiston mintaqasini sovetlaştiriş va ruslaştiriş ta'siridan saqlab qoliş, yurt mustaqilligiga erişiş edi.
«M. i.» taşkiloti a'zolari mavjud tuzumga qarşi qurolli harakat rahbarlari b-n aloqa örnatib, Rahmonqul qörboşi huzuriga S. Şarifxöjayev, Usmonxöja Töxtaxöjayev va Tangriqulxoji Maqsudiylarni ğoyaviy mafkuraçilar sifatida yubordi (1921 y. mart). Keyinçalik S. Şarifxöjayev qisqa muddat qamoqda bölgaç, Salim Poşo b-n birgalikda avval Afğoniston, sönfa Eronga ötib ketdi (1923 y. iyul).
Örta Osiyoda milliyhududiy çegaralaniş ötkazilişi arafasida — 1924 y. oxirlarida taşkilot markazi qayta Toşkentga köçadi. Viloyat şö'balari yangi xodimlar b-n kengaytiriladi. Özbekiston SSR taşkil topgaç, GPU tomonidan har tomonlama siquv ostiga olingan «M. i.» 1925 y. boşlarida özini tarqatilgan, deb e'lon qiladi va keyinçalik uning asosida «Milliy istiklol» taşkiloti tuziladi. Bu yaşirin taşkilot 1926—29 y.larda mavjud
bölib, uning faoliyatida S. Tillaxonov muhim rol öynaydi. Keyinçalik buxorolik va farğonalik milliy ittihodçilar ham bu taşkilotga kelib qöşilganlar. «Milliy istiklol» taşkiloti nafaqat Özbekistonda, balki butun Örta Osiyoda demokratik respublika tamoyillariga asoslangan tuzum örnatişni öz faoliyatining asosiy yönalişi, deb hisobladi. Biroq sovet davlati mustahkamlana boşlanişi b-n taşkilot öz faoliyatini töxtatişga majbur böldi. 1929 y. noyab.da Toşkentda Munavvarkrri boşçiligidagi 38 kişi (keyinçalik ularning soni 87 kişiga yetdi) bu taşkilotning a'zosi sifatida qamoqqa olindi. Ter-gov jarayoni keyinçalik Toşkentdan Moskvaga köçirildi va ular qatağon qilindi (yana q. «Özbekiston Respublikasi» maxsus jildining Tarix bölimi).
Ad.: Munavvar qori Abduraşidxonov, Tanlangan asarlar, T., 2003; Vali d i y , Bölinganni böri yer. Turkiston xalqlarining milliy mustaqillik uçun kuraşi tarixidan [Xotiralar] T., 1997; Jadidçilik: islohot, yangilaniş, mustaqillik va taraqqiyot uçun kuraş, T., 1999; Özbekistonning yangi tarixi. 2-kitob [Özbekiston sovet mustamlakaçiligi davrida], T., 2000; Rajabov Q., Buxoroga qizil armiya bosqini va unga qarşi kuraş, T., 2002.
Naim Karimov, Qahramon Rajabov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
«МИЛЛИЙ ИТТИҲОД», «Иттиҳоди тараққий» — Туркистон жадидлари томонидан ташкил этилган яширин ташкилот (1920—25) Мунавварқори ва Садриддинхон Шарифхўжаев ташаббуси б-н Тошкентда тузилган. «Турк адам марказият (федералистлар) фирқаси» (1917 й., июль) «Иттиҳод ва тараққий» («Иттиҳоди тараққий», 1917— 20) яширин ташкилотлари асосида ташкил топган. «М. и.» большевиклар режимига қарши курашда совет муассасаларида хизмат қилаётган миллий раҳбар ходимларга таянган ва ўз олдига Туркистонда миллий мустақил давлатни барпо этишни бош мақсад қилиб қўйди.
«М. и.»нинг ўзагини ўз Ватанининг мустақил бўлиши йўлида курашга тайёр бўлган тараққийпарвар зиёлилар ташкил этдилар.
«М. и » ташкилоти фаолиятида Мунавварқоридан ташқари, Т. Жонузоқов, Ашурали Зоҳирий, У. Асадуллаҳўжаев, Сайд Аҳрорий, С. Шарифхўжаев, Салимхон Тиллахонов ва б. муҳим роль ўйнашди. 1920 й.дан бошлаб ташкилотнинг Тошкент, Фарғона, Самарқанд, Бухоро ва Хоразм шўъбалари ташкил қилинди. 1920 й. нояб.да Мунавваркррининг Бухорога бориши ва Бухоро Халқ Совет Республикаси Маориф нозирлигида вақф бўлими мудири вазифасида ишлаши б-н ташкилот маркази Тошкентдан Бухорога кўчди. Бухорода 5 кишидан иборат Марказий Қўмита ташкил қилиниб, унга Саъдуллахўжа Турсунхўжаев, Абдуқодир Қуш-бегиев ва б. киритилади. Ташкилот қайта тузилиб, унинг янги дастури ва низоми ишлаб чиқилади, мухри тасдиқланади. Мунавваркрри Тошкентда ГПУ томонидан қамоққа олингач (1921 й. 30 март — 1 дек.), маълум муддат ташкилот фаолиятида қатнашмади. Ёш бухороликлар фирқасининг собиқ аъзолари (Фитрат, Отаулла Хўжаев, Мукаммил Бурхонов, А. Муҳиддинов, Усмон Хўжа, Муинжон Аминов, Порсо Хўжаев ва б.) «М. и.» ташкилоти фаолиятида иштирок қилдилар. Валидийнинг Бухорога келиши ва Туркистон миллий бирлиги ташкилоти тузилиши б-н (1921 й. авг.) «М. и.» фаолияти янада кучайди. Кейинчалик Чўлпон, С. Миржалилов, О. Махмудов, Тошпўлатбек Норбўтабеков, Бекжон Раҳмонов ҳам ташкилот фаолиятига яқиндан ёрдам бердилар.
«М. и.» ташкилотининг шу вақтдаги асосий мақсади Бухоро республикаси, умуман, Туркистон минтақасини советлаштириш ва руслаштириш таъсиридан сақлаб қолиш, юрт мустақиллигига эришиш эди.
«М. и.» ташкилоти аъзолари мавжуд тузумга қарши қуролли ҳаракат раҳбарлари б-н алоқа ўрнатиб, Раҳмонқул қўрбоши ҳузурига С. Шарифхўжаев, Усмонхўжа Тўхтахўжаев ва Тангриқулхожи Мақсудийларни ғоявий мафкурачилар сифатида юборди (1921 й. март). Кейинчалик С. Шарифхўжаев қисқа муддат қамоқда бўлгач, Салим Пошо б-н биргаликда аввал Афғонистон, сўнфа Эронга ўтиб кетди (1923 й. июль).
Ўрта Осиёда миллийҳудудий чегараланиш ўтказилиши арафасида — 1924 й. охирларида ташкилот маркази қайта Тошкентга кўчади. Вилоят шўъбалари янги ходимлар б-н кенгайтирилади. Ўзбекистон ССР ташкил топгач, ГПУ томонидан ҳар томонлама сиқув остига олинган «М. и.» 1925 й. бошларида ўзини тарқатилган, деб эълон қилади ва кейинчалик унинг асосида «Миллий истиклол» ташкилоти тузилади. Бу яширин ташкилот 1926—29 й.ларда мавжуд
бўлиб, унинг фаолиятида С. Тиллахонов муҳим роль ўйнайди. Кейинчалик бухоролик ва фарғоналик миллий иттиҳодчилар ҳам бу ташкилотга келиб қўшилганлар. «Миллий истиклол» ташкилоти нафақат Ўзбекистонда, балки бутун Ўрта Осиёда демократик республика тамойилларига асосланган тузум ўрнатишни ўз фаолиятининг асосий йўналиши, деб ҳисоблади. Бироқ совет давлати мустаҳкамлана бошланиши б-н ташкилот ўз фаолиятини тўхтатишга мажбур бўлди. 1929 й. нояб.да Тошкентда Мунавваркрри бошчилигидаги 38 киши (кейинчалик уларнинг сони 87 кишига етди) бу ташкилотнинг аъзоси сифатида қамоққа олинди. Тер-гов жараёни кейинчалик Тошкентдан Москвага кўчирилди ва улар қатағон қилинди (яна қ. «Ўзбекистон Республикаси» махсус жилдининг Тарих бўлими).
Ад.: Мунаввар қори Абдурашидхонов, Танланган асарлар, Т., 2003; Вали д и й , Бўлинганни бўри ер. Туркистон халқларининг миллий мустақиллик учун кураши тарихидан [Хотиралар] Т., 1997; Жадидчилик: ислоҳот, янгиланиш, мустақиллик ва тараққиёт учун кураш, Т., 1999; Ўзбекистоннинг янги тарихи. 2-китоб [Ўзбекистон совет мустамлакачилиги даврида], Т., 2000; Ражабов Қ., Бухорога қизил армия босқини ва унга қарши кураш, Т., 2002.
Наим Каримов, Қаҳрамон Ражабов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.