Mineral oziqlaniş
Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 567–570-b. — ziyouz.com
Mineral oziqlaniş - 1) (ösimliklarda) ösimliklarning öz hayot faoliyati uçun zarur kimyoviy elementlarni mineral tuzlar ionlari şaklida tuprokdan özlaştiriş jarayonlari majmui. M.o. tuproqdan mineral tuzlar ionlarini özlaştiriş, ionlarning almaşinuv jarayoniga köşilişi va ösimlik böylab harakatlanişidan iborat. M.o. elementlari sirasiga makroelementlar (N, S, R, K, Sa, Mg) va mikroelementlar (Ğe, V, Mn, Cu, Zn, Mo) kiradi. Azotni ösimliklar anion NO3 yoki kation NH+4, fosfor va oltingugurtni H2P04va SO4» anionlari şaklida, metallarni K+, Sa2+ va Mg2f kationlari şakllarida özlaştiradi. Ba'zi ösimliklar boşqa elementlarga ham talabçan böladi. Mac, qand lavlagining ösişiga va rivojlanişiga natriy ijobiy ta'sir etadi, dukkaklilarga kobalt zarur (tuganak bakteriyalar molekulyar azotni töplaşi uçun). Ösimliklarning modda almaşinuvi va ösişiga alyuminiy, nikel, qörğoşin, kadmiy, xrom va b. elementlarning, garçi zarur bölmasa ham, ijobiy ta'sir körsatişi kuzatilgan. Ionlar ildiz tukçalaridagi ildiz hujayralarining taşqi qobiği yuzasi orqali şimilib, keyin hujayra sitoplazmasiga ularni örab olgan lipoproteidli membrana, ya'ni plazmolemma orkali kirib keladi. Ionlar passiv ravişda diffuziya yöli b-n, şuningdek, molekulalar va ionlarni taşuvçi ion nasoslar yordamida faol ravişda sitoplazmaga kiradi.
Dala şaroitlarida ösimliklar uçun tuproq eritmalari bevosita ozuqa ionlar manbai bölib xizmat qiladi. Ösimlik bir keça-kunduzda bir neça bor (mas, raygras 10 marta) tuproq eritmasidagi fosforni töliq özlaştirib oladi va uning yangi mikdorlarini boğlangan holatdan çiqaradi. Natijada M.o. elementlarining sörilişi tezligi ularning tuproq eritmasiga utişi tezligi b-n meyorlaşadi. M.o.ni meyorlaştiruvçi yana bir boşqa omil — tuprokdagi ildizlar sirtiga ionlarning diffuziyalanişi (yetib kelişi) tezligidir. Şu bois ildiz tizimining morfologik tavsifi (uzunligi, tarqalişi, tarmoqlanişi, ösişi tezligi) M.o.uçun fiziologik (ösimlik sirti yuqori qismi birligining söriş faolligi) tavsifiga Karaganda köproq ahamiyatlidir. Bu holat seleksiya işlarida e'tiborga olinadi.
Ösimliklarda M.o. elementlari ildiz, şox va barglardan ötadigan ksilemmaning ötkazuvçi tomirlari orqali ötadigan suv oqimi b-n taqsimlanadi. Ular, asosan, yoş, ösayotgan a'zolarga va şakllanayotgan mevalarga tomon yönaladi. Pastki barglar qarigan sari M.o. elementlari (Sa va V dan taşqari) ulardan ösayotgan organlarga oqib ötadi va qayta foydalaniladi. Ösimliklar uçun makro- va mikroele-mentlarning hammasi bir xilda zarur (elementlarni almaştirib bölmaslik qonuni). Ammo, köpinça, tuproqda N, R va K yetişmaydi. Şuning uçun ular öğitlar şaklida beriladi. Ammo barça ekinlar va navlar uçun №R:Kning örtaça nisbati bir-biriga yaqin va 73:5:32 at. % ga teng. M.o.ning fizologik ahamiyatini, elementlarning harakati va sörilişini biliş öğitlardan töğri foydalaniş uçun zarur böladi. Öğitlar yordamida M.o.ni tartibga soliş q.x. ekinlari hosildorligini oşirişning asosiy yölidir. M.o. fotosintez b-n birgalikda ösimliklarning yagona oziklaniş jarayonini taşkil etadi;
2) hayvonlar organizmida ratsiondagi mineral moddalarning hazm bölişi va qonga sörilib, töqima va hujayralarda sarflanişi. Mineral moddalar organizmdagi jami fiziologik jarayonlarda iştirok etadi. Hayvonlar iste'mol qilgan ozuqalar va mineral qöşimçalar tarkibidagi mineral tuzlar oşqozoniçak tizimidan qonga suvda erigan holda söriladi. Ular organizmda, garçan energiya bermasada, juda muhim funksiyalarni bajaradi. Ortiqça iste'mol qilingan ba'zi mineral moddalar töqima va hujayralarda zaxira holida saqlanadi. Mac, kalsiy va fosfor tuzlari suyaklarda, natriy va xlor terida, temir jigarda zaxira holida töplanadi. Mineral elementlar töqima, hujayra, fer-mentlar, gormonlar va vitaminlar tarkibiga kirib, organizmda röy beradigan modda almaşinuvi jarayonini boşqarişda qatnaşadilar. Organizmda uçraydigan erkin tuzlarning ionlari qonning osmotik bosimini meyorida saqlab turişda, işqoriy va kislotali muhit muvozanatini saklaşda iştirok etadi. Bulardan taşqari, nerv sistemasining faoliyati, qon ivişi jarayoni, yurak muskullarining ritmik işlaşi, söriliş, gaz almaşinuv jarayoni, sekretsiya va çikaruv organlarining meyordagi faoliyatida ham mineral moddalarning hissasi kattadir. Hayvonlar töqimalari yoqilganda hosil bölgan kulning 99,6% ni makroelementlar, 0,4%ni mikroelementlar taşkil qiladi. Organizmdagi barça mineral moddalarning 65— 70% kalsiy va fosfordan iborat.
Kalsiy hayvonlar tanasida ğoyat köp. Uning 99% suyak, tiş va şoxlar tarkibida uçraydi. Bu element suyak tizimining takomillaşuvida, laktatsiyaning bir meyorda keçuvida, qon ivişi jarayonida faol iştirok etadi. Ratsionda qisqa vaqt mobaynida kalsiy yetişmasa organizm zaxiradagi kalsiyni işlatadi. Agar bu yetişmovçilik uzoq vaqt davom etea yoş mollarda raxit, katta yoşli mollarda esa suyaklarning kalsiysizlaşuvidan osteomelyatsiya kasalligi paydo böladi. Yangi tuqqan sigirlar qon zardobida kalsiyning kamayişi ayrim hollarda tuğruq şoli kasalligiga sabab böladi. Raxit va osteomelyatsiya kasalligi ratsionda fosfor yoki D vitaminining yetişmasligidan ham kelib çiqişi mumkin.
Fosfor hayvonlar uçun zarurligi böyiça kalsiydan keyingi örinda turadi va u kalsiy b-n birgalikda suyakning tarkibiga kiradi. Fosfor fosfoproteinlar, fosfolipidlar, nuklein kislotalari tarkibida uçrab, organizmda keçadigan muhim biologik jarayonlarda — geksafosfatlar, ADF, ATF sintezida qatnaşadi. Fosfor yetişmaganda hayvonlarda ayrim kasalliklar röy beradi. Bu holat surunkali bölsa hayvonlarda böğinlarning bukilmay qolişi, muşaklar zaiflaşişi yuz beradi. Fosforning kon zardobidagi konsentratsiyasi qoramollarda 4—12mg % böladi. Organizmda kalsiyning fosforga bölgan nisbati ham katta ahamiyatga ega bölib, u 2:1 dan 1,2:1 gaça bölişi mumkin. Kaliy va natriy nerv sistemasi, yurak va qon tomirlarining meyorida işlaşini, kaliy ionlari esa eritrotsitlar içidagi rN muvozanatini ta'minlaydi.
Temir va mis eritrotsitlar va b. hujayralar (gemoglobin sitroxrom oqsili) tarkibida uçrab, kon orkali töqima va hujayralarni O2 b-n ta'minlaşda muhim ahamiyatga ega. Yod qalqonsimon bezining tiroksin gormoni tarkibiga, oltingugurt va rux me'da bezi gormon i tarkibiga kiradi. Bundan taşqari, rux barça töqimalar tarkibiga kirib, yoş mollarning ösişi va jinsiy bezlarning meyorida faoliyati uçun juda zarur. Kobalt barça töqima va organlar tarkibiga kiradi va, ayniqsa, içki sekretsiya bezlari tarkibida kup uçrab, modda almaşinuvi jarayonini boşqarişda faol qatnaşadi. Ozuqada kobaltning yetişmasligi kavş qaytaruvçi hayvonlar me'da oldi bölimlarida B12 vitaminining sintezlanişini pasaytiradi. Marganets organizmda juda kam uçraydi, lekin u jigar, buyrak, suyak, oşqozon osti bezi va gipofiz tarkibiga kiradi. Bu element oqsil, yoğ va uglevodlarni parçalaydigan fermentlarning faollaşuvida iştirok etadi.
Hayvonlarning mineral moddalar b-n yetarli mikdorda ta'minlanganligini tekşiriş uçun balans tajribalari ötkaziladi. Bunda iste'mol qilingan ozuqa va içimlik suvi tarkibidagi mineral moddalar miqdori b-n tezak, siydik va sut orqali taşqariga ajratilgan mineral tuzlar mikdori soliştiriladi. Qisman mineral moddalar jun, teri epidermasi va ter b-n ham ajratiladi. Köpinça ratsiondagi kalsiyning fosforga va kaliyning natriyga bölgan nisbati nazorat qilinadi. Mineral moddalar balansi manfiy bölsa, hayvonlar mineral moddalar yetişmasligidan turli kasalliklarga çalinişi mumkin. Hayvonlarda organizmdagi mineral moddalarning yetişmasligi mineral ozuqalar beriş yöli b-n qoplanadi.
Ad.: Imomaliyev A., ZikiryoyevA., Ösimliklar biokimyosi, T., 1987.
Abdukarim Zikiryoyev, Ruzimat Hamroqulov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
МИНЕРАЛ ОЗИҚЛАНИШ - 1) (ўсимликларда) ўсимликларнинг ўз ҳаёт фаолияти учун зарур кимёвий элементларни минерал тузлар ионлари шаклида тупрокдан ўзлаштириш жараёнлари мажмуи. М.о. тупроқдан минерал тузлар ионларини ўзлаштириш, ионларнинг алмашинув жараёнига кўшилиши ва ўсимлик бўйлаб ҳаракатланишидан иборат. М.о. элементлари сирасига макроэлементлар (N, S, Р, К, Са, Mg) ва микроэлементлар (Ғе, В, Mn, Cu, Zn, Mo) киради. Азотни ўсимликлар анион NO3 ёки катион NH+4, фосфор ва олтингугуртни Н2Р04ва SO4» анионлари шаклида, металларни К+, Са2+ ва Mg2f катионлари шаклларида ўзлаштиради. Баъзи ўсимликлар бошқа элементларга ҳам талабчан бўлади. Mac, қанд лавлагининг ўсишига ва ривожланишига натрий ижобий таъсир этади, дуккаклиларга кобальт зарур (туганак бактериялар молекуляр азотни тўплаши учун). Ўсимликларнинг модда алмашинуви ва ўсишига алюминий, никель, қўрғошин, кадмий, хром ва б. элементларнинг, гарчи зарур бўлмаса ҳам, ижобий таъсир кўрсатиши кузатилган. Ионлар илдиз тукчаларидаги илдиз ҳужайраларининг ташқи қобиғи юзаси орқали шимилиб, кейин ҳужайра цитоплазмасига уларни ўраб олган липопротеидли мембрана, яъни плазмолемма оркали кириб келади. Ионлар пассив равишда диффузия йўли б-н, шунингдек, молекулалар ва ионларни ташувчи ион насослар ёрдамида фаол равишда цитоплазмага киради.
Дала шароитларида ўсимликлар учун тупроқ эритмалари бевосита озуқа ионлар манбаи бўлиб хизмат қилади. Ўсимлик бир кеча-кундузда бир неча бор (мас, райграс 10 марта) тупроқ эритмасидаги фосфорни тўлиқ ўзлаштириб олади ва унинг янги микдорларини боғланган ҳолатдан чиқаради. Натижада М.о. элементларининг сўрилиши тезлиги уларнинг тупроқ эритмасига утиши тезлиги б-н меъёрлашади. М.о.ни меъёрлаштирувчи яна бир бошқа омил — тупрокдаги илдизлар сиртига ионларнинг диффузияланиши (етиб келиши) тезлигидир. Шу боис илдиз тизимининг морфологик тавсифи (узунлиги, тарқалиши, тармоқланиши, ўсиши тезлиги) М.о.учун физиологик (ўсимлик сирти юқори қисми бирлигининг сўриш фаоллиги) тавсифига Караганда кўпроқ аҳамиятлидир. Бу ҳолат селекция ишларида эътиборга олинади.
Ўсимликларда М.о. элементлари илдиз, шох ва барглардан ўтадиган ксилемманинг ўтказувчи томирлари орқали ўтадиган сув оқими б-н тақсимланади. Улар, асосан, ёш, ўсаётган аъзоларга ва шаклланаётган меваларга томон йўналади. Пастки барглар қариган сари М.о. элементлари (Са ва В дан ташқари) улардан ўсаётган органларга оқиб ўтади ва қайта фойдаланилади. Ўсимликлар учун макро- ва микроэле-ментларнинг ҳаммаси бир хилда зарур (элементларни алмаштириб бўлмаслик қонуни). Аммо, кўпинча, тупроқда N, Р ва К етишмайди. Шунинг учун улар ўғитлар шаклида берилади. Аммо барча экинлар ва навлар учун №Р:Книнг ўртача нисбати бир-бирига яқин ва 73:5:32 ат. % га тенг. М.о.нинг физологик аҳамиятини, элементларнинг ҳаракати ва сўрилишини билиш ўғитлардан тўғри фойдаланиш учун зарур бўлади. Ўғитлар ёрдамида М.о.ни тартибга солиш қ.х. экинлари ҳосилдорлигини оширишнинг асосий йўлидир. М.о. фотосинтез б-н биргаликда ўсимликларнинг ягона озикланиш жараёнини ташкил этади;
2) ҳайвонлар организмида рациондаги минерал моддаларнинг ҳазм бўлиши ва қонга сўрилиб, тўқима ва ҳужайраларда сарфланиши. Минерал моддалар организмдаги жами физиологик жараёнларда иштирок этади. Ҳайвонлар истеъмол қилган озуқалар ва минерал қўшимчалар таркибидаги минерал тузлар ошқозоничак тизимидан қонга сувда эриган ҳолда сўрилади. Улар организмда, гарчан энергия бермасада, жуда муҳим функцияларни бажаради. Ортиқча истеъмол қилинган баъзи минерал моддалар тўқима ва ҳужайраларда захира ҳолида сақланади. Mac, кальций ва фосфор тузлари суякларда, натрий ва хлор терида, темир жигарда захира ҳолида тўпланади. Минерал элементлар тўқима, ҳужайра, фер-ментлар, гормонлар ва витаминлар таркибига кириб, организмда рўй берадиган модда алмашинуви жараёнини бошқаришда қатнашадилар. Организмда учрайдиган эркин тузларнинг ионлари қоннинг осмотик босимини меъёрида сақлаб туришда, ишқорий ва кислотали муҳит мувозанатини саклашда иштирок этади. Булардан ташқари, нерв системасининг фаолияти, қон ивиши жараёни, юрак мускулларининг ритмик ишлаши, сўрилиш, газ алмашинув жараёни, секреция ва чикарув органларининг меъёрдаги фаолиятида ҳам минерал моддаларнинг ҳиссаси каттадир. Ҳайвонлар тўқималари ёқилганда ҳосил бўлган кулнинг 99,6% ни макроэлементлар, 0,4%ни микроэлементлар ташкил қилади. Организмдаги барча минерал моддаларнинг 65— 70% кальций ва фосфордан иборат.
Кальций ҳайвонлар танасида ғоят кўп. Унинг 99% суяк, тиш ва шохлар таркибида учрайди. Бу элемент суяк тизимининг такомиллашувида, лактациянинг бир меъёрда кечувида, қон ивиши жараёнида фаол иштирок этади. Рационда қисқа вақт мобайнида кальций етишмаса организм захирадаги кальцийни ишлатади. Агар бу етишмовчилик узоқ вақт давом этеа ёш молларда рахит, катта ёшли молларда эса суякларнинг кальцийсизлашувидан остеомеляция касаллиги пайдо бўлади. Янги туққан сигирлар қон зардобида кальцийнинг камайиши айрим ҳолларда туғруқ шоли касаллигига сабаб бўлади. Рахит ва остеомеляция касаллиги рационда фосфор ёки Д витаминининг етишмаслигидан ҳам келиб чиқиши мумкин.
Фосфор ҳайвонлар учун зарурлиги бўйича кальцийдан кейинги ўринда туради ва у кальций б-н биргаликда суякнинг таркибига киради. Фосфор фосфопротеинлар, фосфолипидлар, нуклеин кислоталари таркибида учраб, организмда кечадиган муҳим биологик жараёнларда — гексафосфатлар, АДФ, АТФ синтезида қатнашади. Фосфор етишмаганда ҳайвонларда айрим касалликлар рўй беради. Бу ҳолат сурункали бўлса ҳайвонларда бўғинларнинг букилмай қолиши, мушаклар заифлашиши юз беради. Фосфорнинг кон зардобидаги концентрацияси қорамолларда 4—12мг % бўлади. Организмда кальцийнинг фосфорга бўлган нисбати ҳам катта аҳамиятга эга бўлиб, у 2:1 дан 1,2:1 гача бўлиши мумкин. Калий ва натрий нерв системаси, юрак ва қон томирларининг меъёрида ишлашини, калий ионлари эса эритроцитлар ичидаги рН мувозанатини таъминлайди.
Темир ва мис эритроцитлар ва б. ҳужайралар (гемоглобин цитрохром оқсили) таркибида учраб, кон оркали тўқима ва ҳужайраларни О2 б-н таъминлашда муҳим аҳамиятга эга. Йод қалқонсимон безининг тироксин гормони таркибига, олтингугурт ва рух меъда бези гормон и таркибига киради. Бундан ташқари, рух барча тўқималар таркибига кириб, ёш молларнинг ўсиши ва жинсий безларнинг меъёрида фаолияти учун жуда зарур. Кобальт барча тўқима ва органлар таркибига киради ва, айниқса, ички секреция безлари таркибида куп учраб, модда алмашинуви жараёнини бошқаришда фаол қатнашади. Озуқада кобальтнинг етишмаслиги кавш қайтарувчи ҳайвонлар меъда олди бўлимларида В12 витаминининг синтезланишини пасайтиради. Марганец организмда жуда кам учрайди, лекин у жигар, буйрак, суяк, ошқозон ости бези ва гипофиз таркибига киради. Бу элемент оқсил, ёғ ва углеводларни парчалайдиган ферментларнинг фаоллашувида иштирок этади.
Ҳайвонларнинг минерал моддалар б-н етарли микдорда таъминланганлигини текшириш учун баланс тажрибалари ўтказилади. Бунда истеъмол қилинган озуқа ва ичимлик суви таркибидаги минерал моддалар миқдори б-н тезак, сийдик ва сут орқали ташқарига ажратилган минерал тузлар микдори солиштирилади. Қисман минерал моддалар жун, тери эпидермаси ва тер б-н ҳам ажратилади. Кўпинча рациондаги кальцийнинг фосфорга ва калийнинг натрийга бўлган нисбати назорат қилинади. Минерал моддалар баланси манфий бўлса, ҳайвонлар минерал моддалар етишмаслигидан турли касалликларга чалиниши мумкин. Ҳайвонларда организмдаги минерал моддаларнинг етишмаслиги минерал озуқалар бериш йўли б-н қопланади.
Ад.: Имомалиев А., ЗикирёевА., Ўсимликлар биокимёси, Т., 1987.
Абдукарим Зикирёев, Рузимат Ҳамроқулов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.