Mineralogiya

Mineralogiya (mineral... va ...logiya) — minerallar haqidagi fan; minerallar, ularning tarkibi, xossalari, fizik tuzilişi (strukturasi) ning morfologiyasi va krnuniyatlari, şuningdek, tabiatda hosil böliş jara-yonlari va özgariş şaroitlarini hamda sun'iy yöl b-n (sintez) oliş va amalda foydalaniş yöllarini örganadi. M.ning asosiy vazifasi — foydali qazilma konlarini qidiriş va baholaş, xom aşyoni amaliyotda qöllaş uçun boyitişning ilmiy asoslarini yaratişdan iborat. M.dan 19-a.da kristallografiya va petrografiya, 20-a. boşlarida foydali qazilmalar haqida ta'limot, geokimyo, söngra kristallokimyo ajralib çiqpi. M. hoz. zamon fizikasi, kimyosi qonuniyatlaridan keng foydalanadi.

M.ni urganişniig asosiy yönalişlari. Tavsifiy M.ning asosiy vazifasi minerallarning sistematikasi masallari; morfologiyasi, konstitutsiyasi, fizik xususiyatlari, kimyoviy tarkibi, geografik tarqalişi haqidagi ma'lumotlarni umumlaştirişdan iborat. Tavsifiy M.da hoz. vaq-tda minerallar fizikasi eng muhim bölimni taşkil etadi.

Genetik M. muayyan mineral turi va minerallar assotsiatsiyasi — foydali qazilma konlarini hosil bölişiga sabab bölgan şaroit, qonuniyat va jarayonlarni aniqlaydi; minerallarning hosil böliş jarayonini tavsiflovçi fizikkimyoviy ölçamlari (tra, bosim, mineral hosil böluvçi muhitning kimyosi) ni belgilaydi. Genetik M.minerallar tipomorfizmi haqidagi ta'limotni; ontogenetik va kristallomorfologik taxlilni; qattiq va gazsuyuklik kiritmalarni ta-dqiq qiliş va b.ni öz içiga oladi.

Eksperimental M. tabiatda minerallarning vujudga keliş şaroitlarini aniqlaş maqsadida tabiiy jarayonlarni modellaştiriş va fizikkimyoviy sistemalarni urganiş b-n şuğullanadi. Minerallarni (olmos, pyezokvars kristallari, optik flyuorit, la'l, granat va b.) sintez qiliş ham şu sohaga yaqin turadi.

Amaliy va texnik-iqtisodiy M. mineral xom aşyodan kompleks foydalanişga qrragilgan va undan olinadigan foydali qismlarini köpaytiriş uçun yangi mineral turlarini mineralogik tadqiq qilib, sanoatda foydalaniş muammolari b-n şug-ullanadi; minerallarning texnologik xususiyatlari ularning tarkibi va strukturasiga boğliqligini, rudani boyitiş jarayonida minerallarning uzgarişi, erişi va b. ni örganadi, qidirişning maxsus mineralogik metodlarini işlab çikadi.

Regional M. mineral va ular as sotsiatsiyalarining taqsimlaniş qonuniyatlarini aniqlaş maqsadida muayyan hududlar va ruda provinsiyasining mineralogik örganişni umumlaştiradi.

Kosmik jismlar M.si Oy jinslaridan namunalar olingandan keyingina rivojlandi. Şuningdek, meteoritlarning mineral tarkibini örganiş ham katta ahamiyatga ega.

Bu yönalişlarning birortasi minerallarni tadqiq qilişning yangi metodlarni yaratmay va mavjudlarini takomillaştirmay turib Samara bermaydi.

Tarixi. M. odamlarning amaliy ehti-yojidan kelib çiqqan holda juda qadimda vujudga kelgan. Öşa davrlarda toşdan keng kölamda foydalanilgan. Dastlabki ma'lumotlar qad. hind diniy kitoblari va dostonlari, mil. av. 4—2- a.larda yaşagan yunon olimi Teofrastning «Toşlar haqida» va Katta Pliniy asarlarida berilgan. Örta ayerda Şarkda M.ga Abu Ali ibn Sino, Al-Kindi, Abu Rayhon Beruniy, Jobir ibn Xayyom, Roziy, Mahmud ibn Vali, Muhammad ibn Mansur va b. hissa qöşgan. Beruniy «Kitob aljamohir fi ma'rifat aljavohir» («Qimmatbaho toşlarni bilib oliş böyiça ma'lumotlar töplami» — qisqaça «Mineralogiya») asarida 300 dan ziyod mineral va ular turlarining xususiyati, qöllanişi, vujudga keliş şaroitlari, rangi, qattikligi va ziçligini ta'riflaydi. Mahmud ibn Vali ham «Bahr ul-asror» («Sirlar dengizi») asarida (17-a.ning 1-yarmi) M. rivojiga salmokli hissa qöşdi. Bu asarlarda qimmatbaho metall va minerallarning sifatini tekşiriş usullari haqida ma'lumotlar bor.

Konçilikning Yevropada (6—13-a. lar) rivojlanişi (temir, qalay, muskovit, toş tuzi, kahrabo, kumuş va b. ni qazib oliş) rudalarni örganişga turtki böldi. 13-a.da Yevropada mineral haqida maxsus risola yozildi. Pekin u vaqtda mineral, toğ jinslari va rudalar özaro farq qilinmagan, ularning tasnifi juda sodda bölgan. M.ni örganiş alkimyo b-n boğliqholda olib borilgan. M. Uyğoniş davridan boşlab fan sifatida şakllandi. G. Agrikola «Konçilik va metallurgiya» asarida (1550) birinçi marta mineralni toğ jinsidan aniq farkladi, dastlabki tasnifni qölladi. «M.» termini fanga italyan tabiatşunosi Bernard Seziy tomonidan 1636 y.da kiritilgan. 17-a.da Yevropada kristallarning geometrik qonunlari va ularning optik xususiyatlari örganildi. Kristallarning kirrali burçaklarini tadqiq qiliş M. va kristallografiya rivojiga katta hissa qöşdi. Rus olimi M. V. Lomonosov minerallarning asosiy belgisi sifatida uning kimyoviy tarkibini olgan. 19-a.da mi-nerallarning tarkibi va fizik xossalarini örganiş natijasida izomorfizm va polimorfizm tuşunçalari paydo böldi. 19-a. oxirida turli xom aşyoga bölgan ehtiyojning kuçayişi b-n tavsifiy M.ning eski usullari talabga javob bermay qöydi. M.ga rus olimlaridan V. V. Dokuçayev, A. S. Fyodorov, V. I. Vernadskiy, A. Ye. Fersman, D. S. Korjinskiy, şveysariyalik P. Niggli, amerikalik N. L. Bouen, gollandiyalik Ya. X. Vant-Goff va b. salmokdi hissa qöşdilar. Özbekistonda M.ni örganiş va mineralog kadrlar tayyorlaş 20-a.ning 20-y.laridan boşlangan. Bir qança minerallarning töliq tasnifi berildi. Toşkentda yangi mineralogikgeokimyoviy yönaliş vujudga keldi. Hoz. Özbekiston milliy unti geologiya f-tida, Toş-TU ning konçilik-geologiya f-tida, Özbekiston FA H.M. Abdullayev nomidagi Geol. va geofizika in-tida, Özbekiston Geol. va mineral resurslar Davlat qömitasi Mineral resurslar in-tida mineralogik, geokimyoviy tadqiqotlar olib borilmoqda. Özbekiston hududidan jahonda ilgari noma'lum bölgan yangi minerallar topildi.

Ad.: Betextin A. G., Mineralogiya kursi, T., 1969; Uklonskiy A. S, Mineralogiya. M., 1940; Grigoryev D. P., Ontogenez mineralov, Lvov, 1961.