«Ming bir keça»
Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 557–558-b. — ziyouz.com
«Ming bir keça» (arab. «Alif layla va layla») — örta asr arab adabiyoti yodgorligi. Asosan, 15-a.da arab tilida tarkib topgan ertaklar töplami (qölyozmalari 17—19-a.larga mansub). Asarning yaratiliş tarixi, qaysi xalqning adabiy merosi ekanligi haqida turli fikr-mulohazalar mavjud. Tadqiqotçilarning xulosalariga köra, «M.b.k.» töplamidagi ertak va hikoyatlarni 3 asosiy guruhga ajratiş mumkin: qad. davrga mansub hind-eron, örta davrga mansub Bağdod va sönggi davrga mansub Misr ertaklari. «M.b.k.»ning eng qad. asosi hind-eron ertaklaridan iborat eronça «Hazor afsona» («Ming ertak») töplami bölib, u 8-a.da fors tilidan arab tiliga tarjima qilingan. Öşa davrdayoq «Ming keça» nomini olgan uşbu tarjima matni saqlanib qolmagan, uning aniq tarkibi haqida ham heç qanday ma'lumot yöq.
Arab olimi Ibn an-Nadimning yozişiça, bağdodlik adib al-Jahşiyoriy (942 y. v.e.) mazkur «Hazor afsona»ga öxşatib «Ming keça» nomli ertaklar töplamini tuzişga kirişgan, biroq 480 ta töplagan paytda vafot etgan. 9— 10-a. larga mansub, hind-eron va arab (Bağdod, Basra kabi şaharlarda yaratilgan) ertaklaridan iborat «Ming keça» töplami 12—13-a.larda Misrda yangidan-yangi mahalliy ertaklar b-n boyigan. Majmuaning «Ming keça» örniga «M.b.k.» deb atala boşlanişi ham şu davrga töğri keladi. Nemis olimi Litmann bu özgarişni turkçada noaniq köplikni anglatadigan «bin bir» (ming bir) iborasi b-n boğlaydi. Keyinçalik esa «Ming bir» iborasi töplamdagi keçalarning aniq miqdori ma'nosida qabul etilgan va töplamni şu nomga moslaş uçun unga qöşimça materiallar kiritilgan (17-a. da asar hoz. tugallangan şaklga keldi).
«M.b.k.» asarining mazmuni, voqealar tasnifi turli davrlar, Şarq xalklari va mamlakatlarining tarixi b-n uzviy boğliq. Asar 300 dan ortiq qissa va hikoyalardan iborat bölib, ularda Şarq xalqlarining urf-odatlari, orzu-umidlari, tarixi, sarguzaştlari uz ifodasini topgan; xudbinlik, oçközlik, maişiy buzuklik, johillik kabi illatlar qoralanib, poklik, rostgöylik, donolik, kamtarlik, sahiylik singari fazilatlar uluğlangan.
«M.b.k.» kompozitsiyasi «ertak içida ertak» tarzida tuzilgan bölib, undagi barça ertak, hikoyat, masallar podşoh Şahriyor va vazirning oqila qizi Şahrizoda haqidagi ertak va hikoyatlar b-n örab olingan. Malikaning xiyonatidan ğazablangan Şaxriyor har keça yotoğiga yangi ma'şuqa keltirişni buyuradi va ertalab uni qatl ettiradi. Navbat Şaxrizodaga kelganda, qiz behuda qon tökilişining oldini oliş maqsadida şohga hikoya aytib bera boşlaydi va hikoya eng qiziq joyiga kelganda, tong otib, hikoya aytişni töxtatadi. Hikoyaning davomiga qiziqib qolgan Şahriyor qatlni keyingi kunga qoldiradi. Şu tariqa ming bir keça ötadi. Şahrizodaning aklu zakovatidan lol qolgan Şahriyor unga uylanadi.
«M.b.k.» ning jahon kutubxonalarida 40 ga yaqin qölyozmalari bor. Asarning birinçi, töla bölmagan fransuzça tarjimasi (A. Gallan) 1704—17 y.larda naşr etilgan. Uning matnidan boşqa köplab yevropa tillariga ham tarjima qilingan. 1911 y. Sidqiy Xondayliqiy forsça matnidan, bir yildan keyin (1912 y.) Ahror Mahdum arabçadan özbekçaga qisqartirilgan holda tarjima qilgan. «M.b.k.» 1959— 63 y.larda arab tilidan özbek tiliga töla tarjima etildi.
«M.b.k.» hikoyalari Markaziy Osiyo va Yevropa xalqlarining oğzaki ijodiga, şuningdek, jahondagi köpgina xalqlarning yozma adabiyotiga katta ta'sir körsatgan (mas, möğullarning «Ming bir oqşom», peruliklarning «Ming bir soat», tatarlarning «Ming bir çorak soat», suriyaliklarning «Beş yuz yarim tong va b.»). Tasviriy san'at va musiqada ham şu mavzuda asarlar yaratilgan (Eron miniatyuralari; N. A. Rimskiy-Korsakovning «Şaxrizoda» simfonik syuitasi va b.), filmlar işlangan: «Bağdodlik öğri» (1924, AQŞ), «Alouddinning sehrli çiroği» (1967, Rossiya), «Alibobo va qirq qaroqçi» (1979, Özbekiston va Hindiston ijodkorlari hamkorligida), «Şahrizodaning yana bir keçasi» («Tojikfilm», 1985), «Muhabbat va qayğu yulduzi» («Özbekfilm», 1986) va b. Matnlar: Kniga tisyaçi i odnoy noçi, v 8tomax [pod redaksiyey akad. I. Yu. Kraçkov-skogo], M. L., 1929-30; Ming bir keça, 1 — 8 j.lar, T., 1959-63.
Ad.: Gorster A., Krimskiy A., K literaturnoy istorii «Tisyaçi i odnoy noçi», M., 1900; Estrup I., Issledovaniye o «1001 noçi» i sostave, vozniknovenii i razvitii, M., 1904; Gerxord M., Iskusstvo povestvovaniya, M., 1984.
Habib Abdunazar.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
«МИНГ БИР КЕЧА» (араб. «Алиф лайла ва лайла») — ўрта аср араб адабиёти ёдгорлиги. Асосан, 15-а.да араб тилида таркиб топган эртаклар тўплами (қўлёзмалари 17—19-а.ларга мансуб). Асарнинг яратилиш тарихи, қайси халқнинг адабий мероси эканлиги ҳақида турли фикр-мулоҳазалар мавжуд. Тадқиқотчиларнинг хулосаларига кўра, «М.б.к.» тўпламидаги эртак ва ҳикоятларни 3 асосий гуруҳга ажратиш мумкин: қад. даврга мансуб ҳинд-эрон, ўрта даврга мансуб Бағдод ва сўнгги даврга мансуб Миср эртаклари. «М.б.к.»нинг энг қад. асоси ҳинд-эрон эртакларидан иборат эронча «Ҳазор афсона» («Минг эртак») тўплами бўлиб, у 8-а.да форс тилидан араб тилига таржима қилинган. Ўша даврдаёқ «Минг кеча» номини олган ушбу таржима матни сақланиб қолмаган, унинг аниқ таркиби ҳақида ҳам ҳеч қандай маълумот йўқ.
Араб олими Ибн ан-Надимнинг ёзишича, бағдодлик адиб ал-Жаҳшиёрий (942 й. в.э.) мазкур «Ҳазор афсона»га ўхшатиб «Минг кеча» номли эртаклар тўпламини тузишга киришган, бироқ 480 та тўплаган пайтда вафот этган. 9— 10-а. ларга мансуб, ҳинд-эрон ва араб (Бағдод, Басра каби шаҳарларда яратилган) эртакларидан иборат «Минг кеча» тўплами 12—13-а.ларда Мисрда янгидан-янги маҳаллий эртаклар б-н бойиган. Мажмуанинг «Минг кеча» ўрнига «М.б.к.» деб атала бошланиши ҳам шу даврга тўғри келади. Немис олими Литманн бу ўзгаришни туркчада ноаниқ кўпликни англатадиган «бин бир» (минг бир) ибораси б-н боғлайди. Кейинчалик эса «Минг бир» ибораси тўпламдаги кечаларнинг аниқ миқдори маъносида қабул этилган ва тўпламни шу номга мослаш учун унга қўшимча материаллар киритилган (17-а. да асар ҳоз. тугалланган шаклга келди).
«М.б.к.» асарининг мазмуни, воқеалар таснифи турли даврлар, Шарқ халклари ва мамлакатларининг тарихи б-н узвий боғлиқ. Асар 300 дан ортиқ қисса ва ҳикоялардан иборат бўлиб, уларда Шарқ халқларининг урф-одатлари, орзу-умидлари, тарихи, саргузаштлари уз ифодасини топган; худбинлик, очкўзлик, маиший бузуклик, жоҳиллик каби иллатлар қораланиб, поклик, ростгўйлик, донолик, камтарлик, саҳийлик сингари фазилатлар улуғланган.
«М.б.к.» композицияси «эртак ичида эртак» тарзида тузилган бўлиб, ундаги барча эртак, ҳикоят, масаллар подшоҳ Шаҳриёр ва вазирнинг оқила қизи Шаҳризода ҳақидаги эртак ва ҳикоятлар б-н ўраб олинган. Маликанинг хиёнатидан ғазабланган Шахриёр ҳар кеча ётоғига янги маъшуқа келтиришни буюради ва эрталаб уни қатл эттиради. Навбат Шахризодага келганда, қиз беҳуда қон тўкилишининг олдини олиш мақсадида шоҳга ҳикоя айтиб бера бошлайди ва ҳикоя энг қизиқ жойига келганда, тонг отиб, ҳикоя айтишни тўхтатади. Ҳикоянинг давомига қизиқиб қолган Шаҳриёр қатлни кейинги кунга қолдиради. Шу тариқа минг бир кеча ўтади. Шаҳризоданинг аклу заковатидан лол қолган Шаҳриёр унга уйланади.
«М.б.к.» нинг жаҳон кутубхоналарида 40 га яқин қўлёзмалари бор. Асарнинг биринчи, тўла бўлмаган французча таржимаси (А. Галлан) 1704—17 й.ларда нашр этилган. Унинг матнидан бошқа кўплаб европа тилларига ҳам таржима қилинган. 1911 й. Сидқий Хондайлиқий форсча матнидан, бир йилдан кейин (1912 й.) Аҳрор Маҳдум арабчадан ўзбекчага қисқартирилган ҳолда таржима қилган. «М.б.к.» 1959— 63 й.ларда араб тилидан ўзбек тилига тўла таржима этилди.
«М.б.к.» ҳикоялари Марказий Осиё ва Европа халқларининг оғзаки ижодига, шунингдек, жаҳондаги кўпгина халқларнинг ёзма адабиётига катта таъсир кўрсатган (мас, мўғулларнинг «Минг бир оқшом», перуликларнинг «Минг бир соат», татарларнинг «Минг бир чорак соат», сурияликларнинг «Беш юз ярим тонг ва б.»). Тасвирий санъат ва мусиқада ҳам шу мавзуда асарлар яратилган (Эрон миниатюралари; Н. А. Римский-Корсаковнинг «Шахризода» симфоник сюитаси ва б.), фильмлар ишланган: «Бағдодлик ўғри» (1924, АҚШ), «Алоуддиннинг сеҳрли чироғи» (1967, Россия), «Алибобо ва қирқ қароқчи» (1979, Ўзбекистон ва Ҳиндистон ижодкорлари ҳамкорлигида), «Шаҳризоданинг яна бир кечаси» («Тожикфильм», 1985), «Муҳаббат ва қайғу юлдузи» («Ўзбекфильм», 1986) ва б. Матнлар: Книга тысячи и одной ночи, в 8томах [под редакцией акад. И. Ю. Крачков-ского], М. Л., 1929-30; Минг бир кеча, 1 — 8 ж.лар, Т., 1959-63.
Ад.: Горстер А., Крымский А., К литературной истории «Тысячи и одной ночи», М., 1900; Эструп И., Исследование о «1001 ночи» и составе, возникновении и развитии, М., 1904; Герхорд М., Искусство повествования, М., 1984.
Ҳабиб Абдуназар.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.