Mingörik
Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 562–563-b. — ziyouz.com
Mingörik MINGÖRIK, Mingöriktepa — qad. şahar xarobasi (1 —13-a.lar). Mahalliy aholi örtasida Afrosiyob tepaligi nomi b-n ham maşhur bölgan. Minoraqasr (törtburçak arkka yondoşgan) va şahristonning tepalikka aylangan hududidan iborat. Toşkent t.y. vokzali yaqinida, Salor kanali sohilida joylaşgan; şahar xarobasi örnida 19-a.da katta örikzor bölganligi uçun şunday atalgan. Hoz. şahar qurilişi munosabati b-n yodgorlikning madaniy qatlami buzilib ketişi natijasida M.ning bir qismigina saqlangan. Imarta 1896 y. (Ye. T. Smirnov, N. S. Likoşin tomonidan), keyin 1912 y. (A. I. Dobrosmislov, Turkiston arxeologiya havaskorlari tögaragi a'zolari tomonidan) qayd qilingan. 20-a.lar M. Ye. Masson arxeologik kuzatiş işlari olib borgan. 1qaziş işlari Özbekiston FA Tarix va arxeologiya in-ti (Yu. F. Buryakov, D. G. Zilper, O. V. Obelçenko) tomonidan ötkazilgan. 1968 y.dan Toşkent arxeologiya ekspeditsiyasi davom ettirmoqda. Bu işlar natijasida şahriston (15 ga) va ark (0,5 ga) maydonlari, şahar hayotining 3 asosiy bosqiçi aniqlangan. 1-bosqiç 1—4-a. larga mansub bölib, içki turar joy kompleksini muhofaza qilgan uzun yölakli, qöşqator qal'a devorlari qoldiği topilgan. Devor taşqarisida unga yondoştirilib qurilgan törtburçakli burj va mölalar bölib, ularning orasi 12 m ga teng bölgan. 2-bosqiçda (5—6-a. lar) şahar tez sur'-atda rivojlanib, aholi soni oşib borişi natijasida mustahkam ark va şahristonga, eng yirik şahar markaziga aylangan. 6-a. oxirida şahar Çoçning poytaxti bölgan. Arab manbalarida tilga olingan «Madinat aş-Şoş» şu yodgorlikning aynan özi deb hisoblanadi. 3-bosqiç (7—8-a.lar) Arab xalifaligining Çoçga yurişi arafasida şahar eng kjsalgan davr bölgan. Barça me'moriy quriliş uslublari kompleksi, içki bezaklarda haşamatli devoriy tasvir va naqşlardan foydalaniş, uy-rözğor asbob uskunalari, idişlar M.ning umumsuğd madaniyati asosida Suğd, Farğona va Örta Osiyoning boşqa joylari b-n mu-stahkam aloqada rivojlanganligidan dalolat beradi. Şu b-n birga şahar turmuş tarzida köçmançi qabilalarning ta'siri katta bölgan. Şahar qurilişi kengayib borgan sari qal'a devorlari torlik qilib, uning xarobalari ustiga şahriston uylariga nisbatan salobatli saroyqasr kompleksi — Çoç hukmdorlarining saroyi qurilgan. Saroyda supa va naqşinkor ustunli haşamatli xonalar va ibodatxonalardan taşqari qöşimça xonalar (xöjalik ehtiyojlari uçun) ham bölgan. Bu davrda Çoç ölkasi Turk xoqonligiga tobe bölgan. Manbalarda qayd qilinişiça, musiqa va raqs san'ati ayniqsa, yuksak poğonaga çiqqan. 8-a. boşlarida Çoç poytaxti arab xalifaligi istiloçilari tomonidan vayron qilinib, xarobaga aylantirilgan. 10-a. da M.ning bir qismidagina hayot tiklangan va 13-a. gaça davom etgan. Markaz yangi şahar — Binkatga köçirilgan.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
МИНГЎРИК, Мингўриктепа — қад. шаҳар харобаси (1 —13-а.лар). Маҳаллий аҳоли ўртасида Афросиёб тепалиги номи б-н ҳам машҳур бўлган. Минорақаср (тўртбурчак аркка ёндошган) ва шаҳристоннинг тепаликка айланган ҳудудидан иборат. Тошкент т.й. вокзали яқинида, Салор канали соҳилида жойлашган; шаҳар харобаси ўрнида 19-а.да катта ўрикзор бўлганлиги учун шундай аталган. Ҳоз. шаҳар қурилиши муносабати б-н ёдгорликнинг маданий қатлами бузилиб кетиши натижасида М.нинг бир қисмигина сақланган. Iмарта 1896 й. (Е. Т. Смирнов, Н. С. Ликошин томонидан), кейин 1912 й. (А. И. Добросмислов, Туркистон археология ҳаваскорлари тўгараги аъзолари томонидан) қайд қилинган. 20-а.лар М. Е. Массон археологик кузатиш ишлари олиб борган. 1қазиш ишлари Ўзбекистон ФА Тарих ва археология ин-ти (Ю. Ф. Буряков, Д. Г. Зильпер, О. В. Обельченко) томонидан ўтказилган. 1968 й.дан Тошкент археология экспедицияси давом эттирмоқда. Бу ишлар натижасида шаҳристон (15 га) ва арк (0,5 га) майдонлари, шаҳар ҳаётининг 3 асосий босқичи аниқланган. 1-босқич 1—4-а. ларга мансуб бўлиб, ички турар жой комплексини муҳофаза қилган узун йўлакли, қўшқатор қалъа деворлари қолдиғи топилган. Девор ташқарисида унга ёндоштирилиб қурилган тўртбурчакли бурж ва мўлалар бўлиб, уларнинг ораси 12 м га тенг бўлган. 2-босқичда (5—6-а. лар) шаҳар тез суръ-атда ривожланиб, аҳоли сони ошиб бориши натижасида мустаҳкам арк ва шаҳристонга, энг йирик шаҳар марказига айланган. 6-а. охирида шаҳар Чочнинг пойтахти бўлган. Араб манбаларида тилга олинган «Мадинат аш-Шош» шу ёдгорликнинг айнан ўзи деб ҳисобланади. 3-босқич (7—8-а.лар) Араб халифалигининг Чочга юриши арафасида шаҳар энг кжсалган давр бўлган. Барча меъморий қурилиш услублари комплекси, ички безакларда ҳашаматли деворий тасвир ва нақшлардан фойдаланиш, уй-рўзғор асбоб ускуналари, идишлар М.нинг умумсуғд маданияти асосида Суғд, Фарғона ва Ўрта Осиёнинг бошқа жойлари б-н му-стаҳкам алоқада ривожланганлигидан далолат беради. Шу б-н бирга шаҳар турмуш тарзида кўчманчи қабилаларнинг таъсири катта бўлган. Шаҳар қурилиши кенгайиб борган сари қалъа деворлари торлик қилиб, унинг харобалари устига шаҳристон уйларига нисбатан салобатли саройқаср комплекси — Чоч ҳукмдорларининг саройи қурилган. Саройда супа ва нақшинкор устунли ҳашаматли хоналар ва ибодатхоналардан ташқари қўшимча хоналар (хўжалик эҳтиёжлари учун) ҳам бўлган. Бу даврда Чоч ўлкаси Турк хоқонлигига тобе бўлган. Манбаларда қайд қилинишича, мусиқа ва рақс санъати айниқса, юксак поғонага чиққан. 8-а. бошларида Чоч пойтахти араб халифалиги истилочилари томонидан вайрон қилиниб, харобага айлантирилган. 10-а. да М.нинг бир қисмидагина ҳаёт тикланган ва 13-а. гача давом этган. Марказ янги шаҳар — Бинкатга кўчирилган.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.