Minora
Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 580–581-b. — ziyouz.com
Minora (arab. — mayoq) — gorizontal (eni) ölçamiga nisbatan vertikal (tik) ölçami ortiq bölgan baland in-şoot. M.lar aylana, köp qirrali yoki törtburçak şaklida barpo qilinib, yuqoriga tomon ingiçkalaşib boradi. Dengiz sohillarida kemalarning adaşmay portga kelişiga xizmat qiladigan (mayoq), televideniye va b. maqsadlarga xizmat qiladigan M.lar ham bor. Inşootning yuqorisiga çiqiş uçun uning içida aylanma zina böladi. Qadimdan M.lar mayejid va madrasalar yonida yoki ularga tutaş qurilgan. Muazzin M.ga çiqib azon aytib, namozxonlarni namozga çorlagan. Şuningdek, M.lardan soqçixona (qorovul xonasi, burj, ding) sifatida ham foydalanilgan (Jarqörğon minorasi, Vobkent minorasi va b.). Dastlabki M. ummaviylar xalifasi Musaviyning buyruğiga binoan 673 y. Misrda qurilgan. Ba'zi M.lar şaharga, ma'lum bir ansamblga körk va salobat beriş hamda uni qurdirgan şaxening kuç-qudratini namoyiş qiliş uçun ham bunyod etilgan.
Yevropa mamlakatlarida örta asrlarda içida yotoqxona, oziq-ovqat ombori, QUDUQ va b. bölgan M. (donjon)lar törtburçakli yoki aylana tarxli silindrsimon qilib, qal'aning uzoq qamalga bardoş berişiga möljallangan joyiga qurilgan. Ozarbayjondagi Qizlar minorasi (taxm. 6— 12-a.lar) donjon şaklida qurilgan. Unga 200 ga yaqin kişi joylaşgan. Xayrobod va Buxorodagi Çor minor öziga xos tört minorali me'moriy yodgorlik hisoblanadi.
Özbekiston hududidagi qad. M.larning tuzilişi öziga xos milliy me'morlik an'analari asosida qurilgan. Ğiştni mavj uslubida terib, yozuvlarni qöllaş orqali badiiy ifodaviylikka erişilgan. M.larga joziba baxş etilgan. Qad. me'morlik an'analariga tayangan mahalliy me'morlik maktablarining rivojlanişi b-n M.lar bezagida rangli sopol koşinlar qöllangan. Xivadagi Kalta minor, Polvon qori, Sayd Şolikorboy, Şayx Qalandar bobo M.lari, Islomxöja madrasasi va minorasi va b.
Zamonaviy me'morlikda M. şaklidagi binolar 50—60 y.lardan kurila boşlandi. Qohiradagi turar joy bi-nosi (1958, me'mori N. Şebib, 33 qavatli, bal. 100 m), Sayohatçilar M.si (1960, me'mori N. Şebib), Çikagodagi Marinasiti dahasidagi uy (1964, me'mori B. Goldberg) va b. Hozir ham zamonaviy binolar, masjidlar va b. tarkibida M. ham qad. kötarmoqda (Toşkentdagi teleminora, Kökçadagi Şayx Zayniddinbobo masjidi minorasi va b.).
Pölat Zohidov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
МИНОРА (араб. — маёқ) — горизонтал (эни) ўлчамига нисбатан вертикал (тик) ўлчами ортиқ бўлган баланд ин-шоот. М.лар айлана, кўп қиррали ёки тўртбурчак шаклида барпо қилиниб, юқорига томон ингичкалашиб боради. Денгиз соҳилларида кемаларнинг адашмай портга келишига хизмат қиладиган (маёқ), телевидение ва б. мақсадларга хизмат қиладиган М.лар ҳам бор. Иншоотнинг юқорисига чиқиш учун унинг ичида айланма зина бўлади. Қадимдан М.лар маежид ва мадрасалар ёнида ёки уларга туташ қурилган. Муаззин М.га чиқиб азон айтиб, намозхонларни намозга чорлаган. Шунингдек, М.лардан соқчихона (қоровул хонаси, бурж, динг) сифатида ҳам фойдаланилган (Жарқўрғон минораси, Вобкент минораси ва б.). Дастлабки М. уммавийлар халифаси Мусавийнинг буйруғига биноан 673 й. Мисрда қурилган. Баъзи М.лар шаҳарга, маълум бир ансамблга кўрк ва салобат бериш ҳамда уни қурдирган щахенинг куч-қудратини намойиш қилиш учун ҳам бунёд этилган.
Европа мамлакатларида ўрта асрларда ичида ётоқхона, озиқ-овқат омбори, ҚУДУҚ ва б. бўлган М. (донжон)лар тўртбурчакли ёки айлана тархли цилиндрсимон қилиб, қалъанинг узоқ қамалга бардош беришига мўлжалланган жойига қурилган. Озарбайжондаги Қизлар минораси (тахм. 6— 12-а.лар) донжон шаклида қурилган. Унга 200 га яқин киши жойлашган. Хайробод ва Бухородаги Чор минор ўзига хос тўрт минорали меъморий ёдгорлик ҳисобланади.
Ўзбекистон ҳудудидаги қад. М.ларнинг тузилиши ўзига хос миллий меъморлик анъаналари асосида қурилган. Ғиштни мавж услубида териб, ёзувларни қўллаш орқали бадиий ифодавийликка эришилган. М.ларга жозиба бахш этилган. Қад. меъморлик анъаналарига таянган маҳаллий меъморлик мактабларининг ривожланиши б-н М.лар безагида рангли сопол кошинлар қўлланган. Хивадаги Калта минор, Полвон қори, Сайд Шоликорбой, Шайх Қаландар бобо М.лари, Исломхўжа мадрасаси ва минораси ва б.
Замонавий меъморликда М. шаклидаги бинолар 50—60 й.лардан курила бошланди. Қоҳирадаги турар жой би-носи (1958, меъмори Н. Шебиб, 33 қаватли, бал. 100 м), Саёҳатчилар М.си (1960, меъмори Н. Шебиб), Чикагодаги Маринасити даҳасидаги уй (1964, меъмори Б. Гольдберг) ва б. Ҳозир ҳам замонавий бинолар, масжидлар ва б. таркибида М. ҳам қад. кўтармоқда (Тошкентдаги телеминора, Кўкчадаги Шайх Зайниддинбобо масжиди минораси ва б.).
Пўлат Зоҳидов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.