Mir Arab madrasasi

Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 587–588-b. — ziyouz.com

Mir Arab madrasasi - 1) Buxorodagi me'moriy yodgorlik. Buxoro xoni mumtoz şoir Ubaydullaxon in'om etgan mablağ hisobiga Şayx Abdulla tomonidan qurilgan (1530—36). Mir Arabning asl ismi Sayyid Abdulloh. Amir 22 yoşida Samarqandga kelib Xoja Ahrorga şogird tuşgan. Turkistonning Sabron (Savron)ida 2 koriz (yer osti ariği) qazdirgan, suv çiqargan, qal'a bino etib, Şofirkon, Vobkent, Ğijduvonda köp joylarni obod qilgan (Şofirkonda Mir Arab qal'asi saqlangan). U naqşbandiya tariqatining rivojlanişiga katta hissa qöşgan. Madrasa qurilişini nihoyasiga yetkaza olmagan, 1536 y. boşida Mir Arab vafot etgan va uning vasiyatiga köra kuyovi Şayx Zakariyo qurilişni oxiriga yetkazgan.

Xattot Mirali Fathobodiy — Buxoriy uşbu forsiy qit'ani Madrasa darvozasiga yozgan: «Mir Arab faxri Ajam onki kard — Madrasai olii bas bul ajab. Bul ajab on ast ki tarixi u: Madrasai olii Mir Arab». Madrasa Minorai kalonning qarşisida joylaşgan. Boş tarzi ulkan peştokli, darvozasi orqasida 5 gumbazli miyonsaroy, ikki yonida baland gumbazli keng darsxona va masjid, görxona joylaşgan. Koşinkori naqşlar yozuvlar b-n uyğunlaşgan (saqlanmagan). Görxona içi gumbaz osti bağali qalqonsimon muqarnasli, şipi va devorlari ganç öymakorligida bezatilgan, izorasi rangbarang koşinli. Görxonada Ubaydullaxon (1537 y. v. e.) ning yoğoçdan xotamkori usulida işlangan sağanasi va Mir Arab, uning qarindoşlari qabrlari bor.

Madrasaning umumiy tarhi 68,5x51,8 m, hovli 35,4x31,3 m, darsxona 8x8 m. Hovlisi törtburçak şaklida bölib, atrofini oldi ravokli, ikki oşyonli 114 hujra örab turadi. Tomonlar örtasidagi 4 baland peştokli darsxona — ayvon hovli mahobatini oşiradi. Tuzilişi jihatidan naqşinkor jan. peştoqning dastlabki qiyofasi saqlanib qolgan, bu naqşlarning tarkibiy qismida yulduzsimon bezaklar uçraydi. Undagi bezaklarning saqlanib qolgan ayrim parçalaridan naqşlar ğoyat nafis va nozik bölganligini biliş mumkin. Rivoyatlarga kura, Madrasa asosi çuqur qilinib, toğ toşlari b-n mustahkamlangan, qor, yomğir suvini qoçiriş uçun tazarlar işlangan, ular orqali suvlar şahar qörğonidan taşqariga çiqarilgan. M.A.m.da Örta Osiyo diniy maktablari qurilişiga xos an'anaviy loyiha va mujassamot öz ifodasini topgan. Buxoroning 2500 y.ligi munosabati b-n Madrasa peştoği va gumbazlaridagi tökilib ketgan koşinkori naqşlar va yozuvlar qayta tiklandi; 2) diniy öquv yurti. Madrasada talabalar islom dinidan saboq oladilar. Özbekiston musulmonlari idorasi tasarrufida. Şörolar davrida faoliyati vaqtinça töxtatilgan, 1945 y.da yana tiklangan. Öquv muddati 4 y. Öquv yurti kunduzgi bölimiga 15 yoşdan 35 yoşgaça bölgan örta va töliqsiz örta ma'lumotli kişilar qabul qilinadi. Diniy fanlar hamda umumta'lim fanlari öqitiladi. Talabalarga arab, ingliz, rus va fors tillari ham örgatiladi. Darslar özbek va arab tillarida olib boriladi.

Pölat Zohidov, Abduqayum Azimov.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

МИР АРАБ МАДРАСАСИ - 1) Бухородаги меъморий ёдгорлик. Бухоро хони мумтоз шоир Убайдуллахон инъом этган маблағ ҳисобига Шайх Абдулла томонидан қурилган (1530—36). Мир Арабнинг асл исми Саййид Абдуллоҳ. Амир 22 ёшида Самарқандга келиб Хожа Аҳрорга шогирд тушган. Туркистоннинг Саброн (Саврон)ида 2 кориз (ер ости ариғи) қаздирган, сув чиқарган, қалъа бино этиб, Шофиркон, Вобкент, Ғиждувонда кўп жойларни обод қилган (Шофирконда Мир Араб қалъаси сақланган). У нақшбандия тариқатининг ривожланишига катта ҳисса қўшган. Мадраса қурилишини ниҳоясига етказа олмаган, 1536 й. бошида Мир Араб вафот этган ва унинг васиятига кўра куёви Шайх Закариё қурилишни охирига етказган.

Хаттот Мирали Фатҳободий — Бухорий ушбу форсий қитъани Мадраса дарвозасига ёзган: «Мир Араб фахри Ажам онки кард — Мадрасаи олии бас бул ажаб. Бул ажаб он аст ки тарихи у: Мадрасаи олии Мир Араб». Мадраса Минораи калоннинг қаршисида жойлашган. Бош тарзи улкан пештокли, дарвозаси орқасида 5 гумбазли миёнсарой, икки ёнида баланд гумбазли кенг дарсхона ва масжид, гўрхона жойлашган. Кошинкори нақшлар ёзувлар б-н уйғунлашган (сақланмаган). Гўрхона ичи гумбаз ости бағали қалқонсимон муқарнасли, шипи ва деворлари ганч ўймакорлигида безатилган, изораси рангбаранг кошинли. Гўрхонада Убайдуллахон (1537 й. в. э.) нинг ёғочдан хотамкори усулида ишланган сағанаси ва Мир Араб, унинг қариндошлари қабрлари бор.

Мадрасанинг умумий тарҳи 68,5x51,8 м, ҳовли 35,4x31,3 м, дарсхона 8x8 м. Ҳовлиси тўртбурчак шаклида бўлиб, атрофини олди равокли, икки ошёнли 114 ҳужра ўраб туради. Томонлар ўртасидаги 4 баланд пештокли дарсхона — айвон ҳовли маҳобатини оширади. Тузилиши жиҳатидан нақшинкор жан. пештоқнинг дастлабки қиёфаси сақланиб қолган, бу нақшларнинг таркибий қисмида юлдузсимон безаклар учрайди. Ундаги безакларнинг сақланиб қолган айрим парчаларидан нақшлар ғоят нафис ва нозик бўлганлигини билиш мумкин. Ривоятларга кура, Мадраса асоси чуқур қилиниб, тоғ тошлари б-н мустаҳкамланган, қор, ёмғир сувини қочириш учун тазарлар ишланган, улар орқали сувлар шаҳар қўрғонидан ташқарига чиқарилган. М.А.м.да Ўрта Осиё диний мактаблари қурилишига хос анъанавий лойиҳа ва мужассамот ўз ифодасини топган. Бухоронинг 2500 й.лиги муносабати б-н Мадраса пештоғи ва гумбазларидаги тўкилиб кетган кошинкори нақшлар ва ёзувлар қайта тикланди; 2) диний ўқув юрти. Мадрасада талабалар ислом динидан сабоқ оладилар. Ўзбекистон мусулмонлари идораси тасарруфида. Шўролар даврида фаолияти вақтинча тўхтатилган, 1945 й.да яна тикланган. Ўқув муддати 4 й. Ўқув юрти кундузги бўлимига 15 ёшдан 35 ёшгача бўлган ўрта ва тўлиқсиз ўрта маълумотли кишилар қабул қилинади. Диний фанлар ҳамда умумтаълим фанлари ўқитилади. Талабаларга араб, инглиз, рус ва форс тиллари ҳам ўргатилади. Дарслар ўзбек ва араб тилларида олиб борилади.

Пўлат Зоҳидов, Абдуқаюм Азимов.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.