Mir Muhammad Amin Buxoriy
Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 588–589-b. — ziyouz.com
Mir Muhammad Amin Buxoriy (1645—?) — buxorolik tarixçi olim. Hayoti haqida ma'lumotlar deyarli saqlanmagan. Aştarxoniylarsan Subhonqulixon davrida saroydan çetlaştirilgan. Keyinçalik Ubaydullaxon II saroyida boş munşiylik lavozimida xizmat qilgan. Ubaydullaxonning safarlarida hamroh bölib, öz davrining fozil kişisi sifatida tanilgan. Buxoro xonligining 18-a. 1-çoragi tarixiga oid «Ubaydullanoma» (1716 y.dan keyin) asarini yozgan. Asar muqaddima, 80 bob va xotimadan iborat bölib, unda Ubaydullaxon hukmronligi davridagi ijtimoiysiyosiy va madaniy hayot hikoya qilinadi. Buxoro xonligining davlat tuzumi, yer egaligi, mamlakatdagi iqtisodiy islohotlar (mas, 1708 y.dagi pul islohoti), Balx, Termiz, Hisori Şodmon, Şahrisabz kabi mahalliy viloyatlar hokimlari özboşimçaligiga qarşi Ubaydullaxonning olib borgan kuraşi va qat'iy markazlaştiriş siyosati, pirovardida, uning öldirilişi asarda öz aksini topgan. Ubaydullaxonning ölimidan keyin Buxorodagi islohotlarga ham barham berilgan. Mahalliy bek va hokimlarning özboşimçaligi va ay-irmaçiligi kuçaygan. Buxoro xonligining katta qismida Qöqon xonligi taşkil topdi. Şuningdek, asarda Abdulazizxon va uning vorisi Subhonqulixon davri haqida ham qisqa ma'lumotlar bor. Asarda söngti örta asrlarda Buxoro xonligidagi unvon, daraja va mansablar; turkiy qavmlar va uruğlar haqida nodir ma'lumotlar mavjud. Xotimada muallif b-n zamondoş maşhur olimlar, şoirlar (Sayido Nasafiy, Qosimxöja, Fitrat, Mulham), qozilar (mulla Sarfaroz va b.) töğrisida ma'lumotlar berilgan: «Ubay-dullanoma»ning Toşkent, Duşanba, Sankt-Peterburgda 10 dan ortiq qölyozma nusxalari mavjud. Asar töla ravişda A. Semyonov tomonidan rus tiliga tarjima qilinib, naşr etilgan.
As: Ubaydullaname, T., 1957.
Ad.: Axmedov B. A., Istoriko-geografiçeskaya literatura Sredney Azii XVI— XVIII vv. Pismenniye pamyatniki, T., 1985.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
МИР МУҲАММАД АМИН БУХОРИЙ (1645—?) — бухоролик тарихчи олим. Ҳаёти ҳақида маълумотлар деярли сақланмаган. Аштархонийларцан Субҳонқулихон даврида саройдан четлаштирилган. Кейинчалик Убайдуллахон II саройида бош муншийлик лавозимида хизмат қилган. Убайдуллахоннинг сафарларида ҳамроҳ бўлиб, ўз даврининг фозил кишиси сифатида танилган. Бухоро хонлигининг 18-а. 1-чораги тарихига оид «Убайдулланома» (1716 й.дан кейин) асарини ёзган. Асар муқаддима, 80 боб ва хотимадан иборат бўлиб, унда Убайдуллахон ҳукмронлиги давридаги ижтимоийсиёсий ва маданий ҳаёт ҳикоя қилинади. Бухоро хонлигининг давлат тузуми, ер эгалиги, мамлакатдаги иқтисодий ислоҳотлар (мас, 1708 й.даги пул ислоҳоти), Балх, Термиз, Ҳисори Шодмон, Шаҳрисабз каби маҳаллий вилоятлар ҳокимлари ўзбошимчалигига қарши Убайдуллахоннинг олиб борган кураши ва қатъий марказлаштириш сиёсати, пировардида, унинг ўлдирилиши асарда ўз аксини топган. Убайдуллахоннинг ўлимидан кейин Бухородаги ислоҳотларга ҳам барҳам берилган. Маҳаллий бек ва ҳокимларнинг ўзбошимчалиги ва ай-ирмачилиги кучайган. Бухоро хонлигининг катта қисмида Қўқон хонлиги ташкил топди. Шунингдек, асарда Абдулазизхон ва унинг вориси Субҳонқулихон даври ҳақида ҳам қисқа маълумотлар бор. Асарда сўнгти ўрта асрларда Бухоро хонлигидаги унвон, даража ва мансаблар; туркий қавмлар ва уруғлар ҳақида нодир маълумотлар мавжуд. Хотимада муаллиф б-н замондош машҳур олимлар, шоирлар (Сайидо Насафий, Қосимхўжа, Фитрат, Мулҳам), қозилар (мулла Сарфароз ва б.) тўғрисида маълумотлар берилган: «Убай-дулланома»нинг Тошкент, Душанба, Санкт-Петербургда 10 дан ортиқ қўлёзма нусхалари мавжуд. Асар тўла равишда А. Семёнов томонидан рус тилига таржима қилиниб, нашр этилган.
Ас: Убайдулланаме, Т., 1957.
Ад.: Ахмедов Б. А., Историко-географическая литература Средней Азии XVI— XVIII вв. Письменные памятники, Т., 1985.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.