Mirzaçöl
Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 599–600-b. — ziyouz.com
Mirzaçöl — Urta Osiyodagi tekislik. Uzbekistonning Sirdaryo, Jizzax viloyatlari, Qozoğistonning Jan. Qozoğiston viloyati va Tojikistonning Zafarobod tumani xududlarida. Mayd. 10 ming km2, bal. 230 —385 m. Şarqda Sirdaryo, jan.da Turkiston va Nurota toğlarining toğ oldi tekisliklari b-n çegaradoş. Ğarbda asta-sekin Kizilqumga tutaşib ketadi. Qizilqum b-n M. orasidagi tabiiy çegara Arnasoy botiğidan ötadi. M. Sirdaryoning lyossimon qumoq va qumloqlardan tarkib topgan uçta köhna qayiri (terrasasi)da joylaşgan, jan. qismi toğlardan oqib tuşuvçi mavsumiy oqar suvlarning prolyuvial, prolyuvial-allyuvial va allyuvial yotqiziqlaridan tuzilgan. M.ning bir neça bor dengiz bosişi natijasida bu yerda, asosan, karbonatli, gipsli va gilli şör jinslar töplanib qolgan. M. törtlamçi davrdagi alp tektonik harakatlari natijasida çökkan. Golotsen epoxasida yangi tektonik harakatlardan Sirdaryoning 1-, va 2-köhna qayirlari paydo bölişi b-n 3-köhna qayirda sizot suvlari pasayib, tuproq va ustki qatlamlar vujudga kelgan. Yerlar suğorilganda ana şu qatlamdagi tuzlar yer yuzasiga çiqib qoladi. M.ning yer yuzasi tekislik, şim. va şim.-ğarbga qiya. Jan. qismida çuqur jarliklar, Sirdaryo vodiysida qoldiq özanlar va örqirlar bor. Markaziy va şim. qismlari tekis. Sirdaryoga 6—20 m çuqurliqdagi jarlik hosil qilib tuşadi. M.ni jan.-şarkdan şim.-ğarbga Yettisoy, Sardoba, Qoraqaroy, Şörözak kabi özansimon pastliklar — Sirdaryoning eski özanlari kesib ötgan. Bu pastliklarning eng keng joyi 18 km, çuq. 9—10 m. Iqlimi kontinental. Urtaça yillik t-ra şimoliy qismida 12,5, jan. da 15,G. Iyulning örtaçi t-rasi 26 — 30°, yanv.niki 0,8—4°. Yozi nihoyatda issiq (ba'zan 40—47°). Yillik yoğin miqdori 200—300 mm, toğ oldi qismida 310—428 mm, köproq bahorda yoğadi. Tekislikka Bekobod şamolining ta'siri kuçli (ba'zan şamolning tezligi 46 m/ sek. ga yetadi), buğlanişni kuçaytiradi, şörlaniş jarayonini tezlaştiradi. Turkiston va Molguzar toğlaridan Sangzor daryosi, Zominsuv, Xöjamuşkentsoy, Pişağarsoy, Rabotsoy va b. oqib tuşadi. Bu soylar bahorda tölib oqadi. Sirdaryo qayirlarida köl va botqoqliklar köp. Köllarning suvi şör. M.da sizot suvlari toğ oldi tekisliklarida 20—120 m, tekislik qismida esa 0,3 m çuqurlikda, şörligi 30 g/l dan ortiq, tarkibida xlorid tuzlari köp. Markaziy qismida sizot suvlarining oqimi nihoyatda sekin va ança şör. M.dagi prolyuvial tekisliklarda tipik böz, markaziy va toğ oldi qismlarida oç böz, özansimon pastliklarda şörxok, şörtob, daryo vodiysida allyuvial-ötloqi, ötloqi, ötloqibotqoq tuproqlar tarqalgan. Markaziy qismidagi oç böz tuproqlarning ustki qatlami (1—3 m) şörlanmagan, ostki qatlamdagi qumoq va qumloq yotqiziqdar kuçli şörlangan.
M. tuproqlari juda şör va sizot suvlari yuza bölganidan maxsus meliorativ tadbirlar amalga oşiriladi. M.ning şörlanmagan yerlarida qönğirboş, rang, oqquray, kovrak, qizil burgan, şörlangan yerlarida oq şuvoq, oq jusan, keyreuk, yulğun, şörxoklarda sarisazan şoxilak, qorabaroq, ajriq, kurmak ösadi.
Köpgina arxeologik topilmalar M. da qad.da dehqonçilik qilinganidan darak beradi. Qad.da qazilgan Örimboyöğuz va Eski Tuyatortar kanallarning qoldiqlari hozirgaça saqlanib qolgan. M. da 1895 y.da uz. 84 km bölgan kanal qurilgan va 7600 ga yer suğorilgan.
1913 y. Knyazariq (hoz. Döstlik kanali) işga tuşirilgan. 1911 y. suğoriladigan yerlarning mayd. 12 ming ga bölgan. 1910 y.dan 1914 y.gaça 95 ming ga yer özlaştirilib, şundan 60 ming ga yer şörlaniş va botqoqlaniş natijasida işdan çiqqan. Imkon qadar köproq paxta xom aşyosi yetiştiriş va uni metropoliyaga taşib ketiş maqsadida Moskva, Petrograd va b. şaharlardan texnika va mutaxassislar kela boşladi. Suğoriladigan yerlar maydoni 1921 y.da 20 ming ga, 1924 y.da 50 ming ga, 1928 y.d 67 ming ga gaça yetdi. M.ga respublikaning aholisi ziç tumanlaridan oilalar köçirib keltirildi, yangi yirik sovxozlar (1924 y.da «Paxtakor», 1929 y. «Malik», 1927 y.da «Boyo-vut») taşkil etildi. 1939—40 y.larda 60 ming ga şör bosgan va botqoqlaşgan yerlar özlaştirilib, ekin maydoniga aylantirildi. 1941 y.dasuğoriladigan yerlar mayd. 90 ming ga böldi. Qayroqqum suv ombori qurilişi b-n M.ning suv b-n ta'minlanişi yaxşilandi. 1956 y. suğoriladigan yerlar 205,5 ming ga ga yetdi. «Boşmirzaçölquriliş» («Glavgolodnostep-stroy») taşkiloti tuzildi. Bu loyihaga muvofiq, asosiy kanal uzaytirildi va kengaytirildi. Jan. Mirzaçöl kanali, Qayir va Markaziy Mirzaçöl kollektorlari işga tuşirildi. Şörözak, Sardoba va b. kollektorlarning işi yaxşilandi. M. da yerlarning şörini yuviş sizot suvlarining yuzasini pasaytiriş böyiça köp işlar amalga oşirildi. M. da Guliston, Yangiyer şaharlari va b. aholi punktlari vujudga keldi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
МИРЗАЧЎЛ — Урта Осиёдаги текислик. Узбекистоннинг Сирдарё, Жиззах вилоятлари, Қозоғистоннинг Жан. Қозоғистон вилояти ва Тожикистоннинг Зафаробод тумани худудларида. Майд. 10 минг км2, бал. 230 —385 м. Шарқда Сирдарё, жан.да Туркистон ва Нурота тоғларининг тоғ олди текисликлари б-н чегарадош. Ғарбда аста-секин Кизилқумга туташиб кетади. Қизилқум б-н М. орасидаги табиий чегара Арнасой ботиғидан ўтади. М. Сирдарёнинг лёссимон қумоқ ва қумлоқлардан таркиб топган учта кўҳна қайири (террасаси)да жойлашган, жан. қисми тоғлардан оқиб тушувчи мавсумий оқар сувларнинг пролювиал, пролювиал-аллювиал ва аллювиал ётқизиқларидан тузилган. М.нинг бир неча бор денгиз босиши натижасида бу ерда, асосан, карбонатли, гипсли ва гилли шўр жинслар тўпланиб қолган. М. тўртламчи даврдаги альп тектоник ҳаракатлари натижасида чўккан. Голоцен эпохасида янги тектоник ҳаракатлардан Сирдарёнинг 1-, ва 2-кўҳна қайирлари пайдо бўлиши б-н 3-кўҳна қайирда сизот сувлари пасайиб, тупроқ ва устки қатламлар вужудга келган. Ерлар суғорилганда ана шу қатламдаги тузлар ер юзасига чиқиб қолади. М.нинг ер юзаси текислик, шим. ва шим.-ғарбга қия. Жан. қисмида чуқур жарликлар, Сирдарё водийсида қолдиқ ўзанлар ва ўрқирлар бор. Марказий ва шим. қисмлари текис. Сирдарёга 6—20 м чуқурлиқдаги жарлик ҳосил қилиб тушади. М.ни жан.-шаркдан шим.-ғарбга Еттисой, Сардоба, Қорақарой, Шўрўзак каби ўзансимон пастликлар — Сирдарёнинг эски ўзанлари кесиб ўтган. Бу пастликларнинг энг кенг жойи 18 км, чуқ. 9—10 м. Иқлими континентал. Уртача йиллик т-ра шимолий қисмида 12,5, жан. да 15,Г. Июлнинг ўртачи т-раси 26 — 30°, янв.ники 0,8—4°. Ёзи ниҳоятда иссиқ (баъзан 40—47°). Йиллик ёғин миқдори 200—300 мм, тоғ олди қисмида 310—428 мм, кўпроқ баҳорда ёғади. Текисликка Бекобод шамолининг таъсири кучли (баъзан шамолнинг тезлиги 46 м/ сек. га етади), буғланишни кучайтиради, шўрланиш жараёнини тезлаштиради. Туркистон ва Молгузар тоғларидан Сангзор дарёси, Зоминсув, Хўжамушкентсой, Пишағарсой, Работсой ва б. оқиб тушади. Бу сойлар баҳорда тўлиб оқади. Сирдарё қайирларида кўл ва ботқоқликлар кўп. Кўлларнинг суви шўр. М.да сизот сувлари тоғ олди текисликларида 20—120 м, текислик қисмида эса 0,3 м чуқурликда, шўрлиги 30 г/л дан ортиқ, таркибида хлорид тузлари кўп. Марказий қисмида сизот сувларининг оқими ниҳоятда секин ва анча шўр. М.даги пролювиал текисликларда типик бўз, марказий ва тоғ олди қисмларида оч бўз, ўзансимон пастликларда шўрхок, шўртоб, дарё водийсида аллювиал-ўтлоқи, ўтлоқи, ўтлоқиботқоқ тупроқлар тарқалган. Марказий қисмидаги оч бўз тупроқларнинг устки қатлами (1—3 м) шўрланмаган, остки қатламдаги қумоқ ва қумлоқ ётқизиқдар кучли шўрланган.
М. тупроқлари жуда шўр ва сизот сувлари юза бўлганидан махсус мелиоратив тадбирлар амалга оширилади. М.нинг шўрланмаган ерларида қўнғирбош, ранг, оққурай, коврак, қизил бурган, шўрланган ерларида оқ шувоқ, оқ жусан, кейреук, юлғун, шўрхокларда сарисазан шохилак, қорабароқ, ажриқ, курмак ўсади.
Кўпгина археологик топилмалар М. да қад.да деҳқончилик қилинганидан дарак беради. Қад.да қазилган Ўримбойўғуз ва Эски Туятортар каналларнинг қолдиқлари ҳозиргача сақланиб қолган. М. да 1895 й.да уз. 84 км бўлган канал қурилган ва 7600 га ер суғорилган.
1913 й. Князариқ (ҳоз. Дўстлик канали) ишга туширилган. 1911 й. суғориладиган ерларнинг майд. 12 минг га бўлган. 1910 й.дан 1914 й.гача 95 минг га ер ўзлаштирилиб, шундан 60 минг га ер шўрланиш ва ботқоқланиш натижасида ишдан чиққан. Имкон қадар кўпроқ пахта хом ашёси етиштириш ва уни метрополияга ташиб кетиш мақсадида Москва, Петроград ва б. шаҳарлардан техника ва мутахассислар кела бошлади. Суғориладиган ерлар майдони 1921 й.да 20 минг га, 1924 й.да 50 минг га, 1928 й.д 67 минг га гача етди. М.га республиканинг аҳолиси зич туманларидан оилалар кўчириб келтирилди, янги йирик совхозлар (1924 й.да «Пахтакор», 1929 й. «Малик», 1927 й.да «Боё-вут») ташкил этилди. 1939—40 й.ларда 60 минг га шўр босган ва ботқоқлашган ерлар ўзлаштирилиб, экин майдонига айлантирилди. 1941 й.дасуғориладиган ерлар майд. 90 минг га бўлди. Қайроққум сув омбори қурилиши б-н М.нинг сув б-н таъминланиши яхшиланди. 1956 й. суғориладиган ерлар 205,5 минг га га етди. «Бошмирзачўлқурилиш» («Главголодностеп-строй») ташкилоти тузилди. Бу лойиҳага мувофиқ, асосий канал узайтирилди ва кенгайтирилди. Жан. Мирзачўл канали, Қайир ва Марказий Мирзачўл коллекторлари ишга туширилди. Шўрўзак, Сардоба ва б. коллекторларнинг иши яхшиланди. М. да ерларнинг шўрини ювиш сизот сувларининг юзасини пасайтириш бўйича кўп ишлар амалга оширилди. М. да Гулистон, Янгиер шаҳарлари ва б. аҳоли пунктлари вужудга келди.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.