Mirzo ğolib

Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 605-b. — ziyouz.com

Mirzo ğolib MIRZO ĞOLIB, Mirzo Asadullaxon Ğolib [1797.27.12, Akbar-obod (hoz. Agra) — 1869.15.2, Dexli] — şoir, faylasuf, tarixçi, luğatşu-nos olim. Asli samarqandlik. Buvasi Mirzo Qöqonbek Xon 1748—49 y.larda Samarqanddan Hindistonga keladi va Lohurda laşkarboşi etib tayinlanadi. Otasi Abdullabek Xon Lakxnau, Haydarobod va Alvarda yollanma harbiy askar bölib xizmat qilgan. 15 yoşida Asad va Ğolib taxalluslarida şe'rlar yoza boşlagan şoir keyinçalik Dehliga köçib ketadi. Bu yerda fors şoirlari asarlari b-n tanişadi, ayniqsa, Bedil şe'riyatiga köngil boğlaydi. 1817 y. u yana Agraga qaytadi.

M.F. 2 qismdan iborat «Partaviston» («Nuriston»), «Mehri nimröz» («Peşin quyoşi», 1885) nomli tarixiy asarlar muallifi. M.F. Bahodir Şoh Zafar saroyida solnomaçi unvoniga ega bölgaç, unga temuriylar sulolasi tarixini yoziş işi topşiriladi. «Mehri nimröz» kitobi ayni şu maqsadda yozila boşlagan. M.F. uning faqat 1kitobini yozib tugatgan. Bu asar Humoyun hukmronligi davrigaça bölgan voqealarni öz içiga olgan. M.Ğ.ning «Kulliyoti nazmi forsi» («Forsça şe'rlar töplami»), «Sabadçin» («Guldasta») şe'riy töplamlari badiiy ijodning ğazal, qasida, masnaviy, ruboiy, tarkibband va tarji'band kabi janrlaridan taşkil topgan.

M.Ğ.ning urdu devoni — «Devoni Ğolib» (1841) asari maşhur. 1800 baytdan iborat bu şe'riy majmua urdu tilida 100 marta naşr etilgan. Fors tilida yozilgan «Kulliyoti Ğolib» asari ham bor. «Udi hindiy» («Hindning xuşböy novdasi») va «Urduye muallo» («Oliy urdu») kabi asarlari M.Ğ.ning döstlari, zamondoş şoirlar va b. tanişlariga yöllagan maktublarini öz içiga olgan.

M.Ğ. tilşunoslik va luğatçilikda ham katta yutuklarga erişdi. Uning «Teği tez» («Ötkir toğ»), «Latoyifi ğaybi» («Maxfiy latifalar»), «Savoloti Abdulkarim» («Abdulkarim savollari») kabi asarlarida fors va arab tili luğatlari, umuman, luğatçilikning mohiyati haqidagi fikrlar bayon etilgan. M.Ğ.ning diqqatga sazovor asarlaridan yana biri — «Panj ohang» («Beş ohang») bölib, u 5 qismdan iborat. lqismida noma yozişning tartib va usullari, 2qismda luğatçilik haqida söz boradi. Asarning 3qismida nomalarda şe'riy parçalardan foydalaniş haqida yozilgan. 4qism M.Ğ.ning boşqa şoir va adiblar asarlariga yozgan taqriz va deboçalaridan iborat. Sönggi kiyem esa şoirning 1826—52 y.lar mobaynida öz döstlari — davrning peşqadam şoir va mutafakkirlariga yozgan maktublaridir.

Urdu adabiyotining rivojida M.Ğ.ning hissasi katta. U ğazalni faqat nozik tuyğularni emas, iqtisodiyfalsafiy va siyosiy fikrlarni ham ifodalaş vositasi deb bildi. Şoir sufiylikdagi mistitsizmga qarşi ilğor ğoyalarni ilgari surdi. M.Ğ. inson — mutlaq haqiqatning in'ikosi, degan falsafiy konsepsiyada turdi. U inson boşqa jonli mavjudotlardan işonç, istak va qobiliyatga ega bölganligi b-n farq qilişini ta'kidlaydi.

M.Ğ. Dehlidagi Nizomiddin Avliyo qabristoniga dafn etilgan. Şe'rlar töplami (Rahmonberdi Muhammadjonov, Yonğin Mirzo tarjimasi), ğazallari (Şoislom Şomuhamedov tarjimasi) özbek tilida naşr etilgan. Toş-kent ş.dagi köça, mahalla, mayejid M. Ğ. nomiga qöyilgan.

As: Şaydo, 1965; Ğazallar, T., 1975.

Muhayyo Abdurahmonova.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

МИРЗО ҒОЛИБ, Мирзо Асадуллахон Ғолиб [1797.27.12, Акбар-обод (ҳоз. Агра) — 1869.15.2, Дехли] — шоир, файласуф, тарихчи, луғатшу-нос олим. Асли самарқандлик. Буваси Мирзо Қўқонбек Хон 1748—49 й.ларда Самарқанддан Ҳиндистонга келади ва Лоҳурда лашкарбоши этиб тайинланади. Отаси Абдуллабек Хон Лакхнау, Ҳайдаробод ва Алварда ёлланма ҳарбий аскар бўлиб хизмат қилган. 15 ёшида Асад ва Ғолиб тахаллусларида шеърлар ёза бошлаган шоир кейинчалик Деҳлига кўчиб кетади. Бу ерда форс шоирлари асарлари б-н танишади, айниқса, Бедил шеъриятига кўнгил боғлайди. 1817 й. у яна Аграга қайтади.

M.F. 2 қисмдан иборат «Партавистон» («Нуристон»), «Меҳри нимрўз» («Пешин қуёши», 1885) номли тарихий асарлар муаллифи. M.F. Баҳодир Шоҳ Зафар саройида солномачи унвонига эга бўлгач, унга темурийлар сулоласи тарихини ёзиш иши топширилади. «Меҳри нимрўз» китоби айни шу мақсадда ёзила бошлаган. M.F. унинг фақат 1китобини ёзиб тугатган. Бу асар Ҳумоюн ҳукмронлиги давригача бўлган воқеаларни ўз ичига олган. М.Ғ.нинг «Куллиёти назми форси» («Форсча шеърлар тўплами»), «Сабадчин» («Гулдаста») шеърий тўпламлари бадиий ижоднинг ғазал, қасида, маснавий, рубоий, таркиббанд ва таржиъбанд каби жанрларидан ташкил топган.

М.Ғ.нинг урду девони — «Девони Ғолиб» (1841) асари машҳур. 1800 байтдан иборат бу шеърий мажмуа урду тилида 100 марта нашр этилган. Форс тилида ёзилган «Куллиёти Ғолиб» асари ҳам бор. «Уди ҳиндий» («Ҳинднинг хушбўй новдаси») ва «Урдуйе муалло» («Олий урду») каби асарлари М.Ғ.нинг дўстлари, замондош шоирлар ва б. танишларига йўллаган мактубларини ўз ичига олган.

М.Ғ. тилшунослик ва луғатчиликда ҳам катта ютукларга эришди. Унинг «Теғи тез» («Ўткир тоғ»), «Латойифи ғайби» («Махфий латифалар»), «Саволоти Абдулкарим» («Абдулкарим саволлари») каби асарларида форс ва араб тили луғатлари, умуман, луғатчиликнинг моҳияти ҳақидаги фикрлар баён этилган. М.Ғ.нинг диққатга сазовор асарларидан яна бири — «Панж оҳанг» («Беш оҳанг») бўлиб, у 5 қисмдан иборат. lқисмида нома ёзишнинг тартиб ва усуллари, 2қисмда луғатчилик ҳақида сўз боради. Асарнинг 3қисмида номаларда шеърий парчалардан фойдаланиш ҳақида ёзилган. 4қисм М.Ғ.нинг бошқа шоир ва адиблар асарларига ёзган тақриз ва дебочаларидан иборат. Сўнгги кием эса шоирнинг 1826—52 й.лар мобайнида ўз дўстлари — даврнинг пешқадам шоир ва мутафаккирларига ёзган мактубларидир.

Урду адабиётининг ривожида М.Ғ.нинг ҳиссаси катта. У ғазални фақат нозик туйғуларни эмас, иқтисодийфалсафий ва сиёсий фикрларни ҳам ифодалаш воситаси деб билди. Шоир суфийликдаги мистицизмга қарши илғор ғояларни илгари сурди. М.Ғ. инсон — мутлақ ҳақиқатнинг инъикоси, деган фалсафий концепцияда турди. У инсон бошқа жонли мавжудотлардан ишонч, истак ва қобилиятга эга бўлганлиги б-н фарқ қилишини таъкидлайди.

М.Ғ. Деҳлидаги Низомиддин Авлиё қабристонига дафн этилган. Шеърлар тўплами (Раҳмонберди Муҳаммаджонов, Ёнғин Мирзо таржимаси), ғазаллари (Шоислом Шомуҳамедов таржимаси) ўзбек тилида нашр этилган. Тош-кент ш.даги кўча, маҳалла, маежид М. Ғ. номига қўйилган.

Ас: Шайдо, 1965; Ғазаллар, Т., 1975.

Муҳайё Абдураҳмонова.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.